Yerel tohum ya da yerli tohum olarak da bilinen ata tohumu, atalarımızın geçmişte kullandığı ve herhangi bir işleme maruz kalmadan, yıllar önceki haliyle kalmış doğal tohumdur.
Yüzyıllardır Anadolu’da kullanılan ve genetiği ile hiç oynanmamış olan bu tohumlardan elde edilen sebze ve meyvelerin tohumları alınarak bir sonraki sezonun ekimi için çoğaltılır. Bu döngü sayesinde ata tohumu varlığını korur ve gelecek nesillere bozulmamış şekilde ulaşabilir.
Ata Tohumunun Özellikleri
Ata tohumu, genetiğine müdahale edilmemiş bir tohumdur. Bu sebeple DNA dizilimi doğaldır. Doğurgan, sürekli ve sürdürülebilir tohumlardır. Bu özellikleri sayesinde nesilden nesle aktarılabilirler.
Ata tohumunun ilk hali korunabilir. Bu tohumlar ülkemizin iklimine uygun koşullarda, yüzyıllardır aynı şekilde yetiştirilen tohumlardır. Ata tohumu ekilir, büyür ve olgunluk dönemi geldiğinde bitkilerin bir kısmı bir sonraki sene kullanılmak üzere tohumları alınmak için ayrılır. Bu döngü binlerce yıldır devam etmektedir.
Ülkemizin her bölgesinin kendine has coğrafi ve iklim özellikleri bulunduğundan ata tohumunun yetiştiği alanlar da farklılık gösterir. Örneğin yaz meyveleri daha çok sıcak bölgelerimiz olan Ege ve Akdeniz’de yaz mevsiminde ve doğal koşullarda yetişir.
Ata tohumu olan meyve ve sebzelerin hepsinin ortak özelliği, mevsiminde yetişmeleri ve tüketilmelidir. Yani ata tohumu bir domatesi kış mevsiminde yemeniz mümkün değildir.
Ata tohumu ile üretilen bitkiler, vitamin ve mineral bakımından çok zengindir. Ata tohumu olan sebze ya da meyve yediğinizde lezzeti sayesinde farkı kolayca hissedebilirsiniz.
Yerli tohum yani ata tohumu olan yiyecekleri uzun süre dolapta saklamak mümkün değildir. Yapılarında herhangi bir hormon ya da koruyucu kimyasal madde bulunmadığından kısa sürede bozulabilirler.
Ata Tohumu ve Hibrit Tohum Farkı Nedir?
Tohum çeşitlerinden biri olan hibrit tohum, ülkemizde yasal olarak üretilir. Hibrit tohum denildiğinde çoğu kişinin aklına GDO’lu tohum gelse de aslında hibrit tohum GDO içermez, melezleştirilmiş ya da karma tohum olarak tanımlanır. Hibrit tohum elde etmek için; aynı türden iki bitki çaprazlanır.
- Ata tohumların yetişmesi için, hava koşullarının uygun olması büyük önem taşır ancak hibrit tohumlar için böyle bir gereklilik yoktur.
- Ata tohumunda, ürünün yetiştirildiği bölge çok önemlidir. Çünkü ürün, uygun olduğu coğrafyada ve toprakta gelişir ve bu üründen verim elde edilir. Ancak hibrit tohum her bölgede yetişebilir.
- Hibrit tohumlar, anne ve baba tohumların çaprazlanmasıyla elde edildiğinden GDO’lu tohumlar kadar zararlı değildir. Fakat ata tohumu gibi faydalı mineral ve proteinler de içermezler.
- Ata tohumu devamlı bir tohumdur ve elde edilen üründen bir sonraki yıl için tohum ayrılabilir. Hibrit tohum öyle değildir. Tek kullanımlık olan bu tohum, üretici için her yıl yeni tohum ihtiyacı anlamına gelir.
- Hibrit tohum, tek kullanımlıktır ancak kısır değildir. Sadece ikinci kullanım için tohum ayırırsanız, bu tohumdan elde edilen ürün ilk mahsuller ile birebir aynı olmaz. Bunun sebebi de tohumun sadece anne ya da baba tohumun özelliklerini taşıma ihtimalinin olmasıdır.
Üretici böyle bir risk almak istemez ve üretimde kalitesini devam ettirmek için her yıl tohum almaya devam eder.
Ata Tohumu Projesi
Anadolu topraklarında yetiştirilen ürünlerin korunması ve gelecek nesillere aktarılması amacıyla 2017 yılında başlatılan Ata Tohumu Projesi kapsamında ata tohumu ile ilgili çalışmalar yapılmaya başlamıştır.
Projeye destek olmak için ülkemizde ata tohumuna sahip olan kişiler de tohumlarını bağışlamıştır. Bu tohumların orijinal olup olmadığı ve projede kullanılıp kullanılamayacağı Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğü’ne (TAGEM) bağlı araştırma enstitülerindeki uzmanlar kişiler tarafından incelenmektedir ve uygun tohumlar çoğaltılarak üreticilere ulaştırılmaktadır.
Proje kapsamında üretilen ata tohumlarını güvence altına almak ve korumak amacıyla, Resmi Gazete’de Yerel Çeşitlerin Kayıt Altına Alınması, Üretilmesi ve Pazarlamasına Dair Yönetmelik yayınlandı ve yürürlüğe girdi. Yönetmeliğe göre eskiden ata tohumuna sahip olan kişinin adına tescil edilen ata tohum çeşitleri, bundan sonra devlet adına tescil ediliyor ve çoğaltma işlemi de devlet kontrolünde devam ediyor.
Ata Tohumu Üretimi ile Elde Edilen Ürünler
Ata Tohumu Projesi ile ülkemizin her bölgesindeki doğal üretim canlandırılmak amaçlanıyor. Bu ürünler içinde Kandıra’nın sivri biberi, Samsun’un köy salatalığı ya da Ayaş’ın beyaz bodur domatesi gibi özel türler de yer alıyor.
Bakla, mercimek, patates, barbunya, börülce, ıspanak, çörek otu, pancar, rezene, soya, zaprana otu, yulaf, mısır, buğday, arpa, bezelye, çavdar, karpuz, kavun, patlıcan, tere, turp, şalgam gibi çok sayıda sebze ve meyvenin ata tohumundan üretilmesi için de çalışmalar devam ediyor.
