Mavi Balina Oyunu: Tehlikeli Bir Fenomen
* Bu haberin ilk versiyonu BBC Türkçe’de 2019 yılında yayımlanmıştır.
Mavi Balina oyunu, yıllar içerisinde Türkiye başta olmak üzere birçok ülkede büyük bir tartışma konusu haline geldi. Oyuncuların, 50 günde 50 farklı komutu yerine getirmesinin istendiği bu oyun, başlangıçta “Gecenin bir vakti uyan” veya “Bir korku filmi izle” gibi masum gözüken komutlarla başlıyor. Ancak zamanla, verilen talimatlar daha da karanlık ve psikolojik baskı unsurları içeren bir hal alıyor. Rusya’da ortaya çıkan bu tehlikeli oyun, Ukrayna, Hindistan, ABD ve Türkiye gibi birçok ülkede genç intiharlarıyla ilişkilendiriliyor.
Oyunun Ortaya Çıkışı
BBC Trending’den Ant Adeane’nin haberine göre, Mavi Balina’nın hikâyesi, 22 Kasım 2015’te intihar eden Rina Palenkova ile başladı. Rusya’nın popüler sosyal medya platformu VKontakte’deki sohbet odalarında, Rina’nın ölümü uzun süre tartışıldı. Özellikle ergenlik dönemindeki gençlerin sıkça kullandığı bu forumlarda, depresyon, yalnızlık ve intihar gibi konular da zaman zaman gündeme geliyordu. Gençler, birbirlerine korku hikayeleri anlatmakta oldukça hevesliydi. Gerçek ve kurmaca arasındaki bu ince çizgide, Rina etrafında yoğun tartışmalar yaşandı. Mavi Balina oyununu araştıran Rus Akademisi Milli Ekonomi ve Kamu Yönetimi araştırmacısı Daria Radchenko, “Kimse aslında intiharın arkasındaki gerçeği bilmiyordu” ifadelerini kullanıyor. Rina’nın trajik hikâyesi, kısa bir süre içinde iki genç kızın intiharıyla daha ilişkilendirildi. Aileler, kızlarının çevrimiçi hesaplarını incelediklerinde, her iki gencin de Rina’nın bulunduğu gruplara üye olduğunu keşfetti. Bu gruplarda, Rina’nın çizimleri ve intihar temalı yazıları yer alıyordu.
Neden Mavi Balinalar?
Oyunun adında geçen “mavi balina” ifadesinin ve görsellerinin neden kullanıldığına dair birçok teori mevcut. Bazı gazetecilere göre, balinalar intihar eden canlılar olarak kendi kendilerine karaya vurarak ölebilirler. Diğer bazı yorumlara göre ise, bu isim, Rus rock müzik grubu Lumen’in şarkısına atıfta bulunuyor. Forumlarda sıkça kullanılan görsellerden biri, şehir ışıkları altında yalnızca süzülen bir balina resmi. Bu, tam da o yaş grubundaki gençlerin ruh halini: melankolik ve sürreal bir şekilde yansıtıyordu.
Oyunun Yayılma Süreci
Mayıs 2016 itibarıyla, Mavi Balina ve intiharlarla ilgili spekülasyonlar Rus kamuoyunu çok fazla meşgul etmemişti. Ancak, Galina Mursalieva’nın araştırma haberleriyle tanınan Novaya Gazeta gazetesinde konuyu gündeme getirmesiyle durum değişti. Mursalieva, bazı forumlarda belirli oyunların oynandığını ve bunların bir kısmında balina imajlarının kullanıldığını belirtti. Mursalieva, Kasım 2015’ten Nisan 2016’ya kadar yaklaşık 130 çocuğun bu şekilde yaşamını yitirmiş olabileceğini öne sürdü. Bu haberin yayılmasıyla birlikte, ABD de dahil birçok ülkede genç intiharları Mavi Balina oyunu ile ilişkilendirilmeye başlandı. Ancak Meduza isimli bağımsız bir Rusça yayın organında araştırmacı gazeteci olan Evgeny Berg, bu ilk haberdeki 130 ölüm iddiasının abartılı olduğunu savunuyor. Konunun düğümlendiği yer de burası. Bazı uzmanlara göre, endişeli aileler ve gazeteciler, bu sitelere girerek küçük parçaları birleştirip gerçek olmayan bir hikâye ortaya çıkarmış olabilir. Rusya Devlet Üniversitesi Folklor Çalışmaları Profesörü Alexandra Arkhipova’nın araştırmalarına göre, Novaya Gazeta’daki haber yayınlanmadan önce böyle bir oyunun var olduğunu söylemek bile güçtü. Arkhipova, forumlardaki “küratörlerin”, Novaya Gazeta’da yazanları harfiyen uygulamaya çalışan kopyacı çocuklardan başka bir şey olmadığını belirtiyor. Mavi Balina’nın arkasındaki gerçeklere şüpheyle yaklaşanlara göre ise, bu oyunun temelinde çok daha sıradan ve üzücü bir gerçek yatmakta: Ergenlik dönemi intiharlarının en yüksek olduğu ülkelerden biri olan Rusya’da, gençler intihar konularını tartışan ve mavi balina görsellerini paylaşan internet sitelerine yöneliyor.
Arkada Kim Var?
Kasım 2016’da, Philipp Budeikin isimli biri, gençleri intihara teşvik etmek suçlamasıyla tutuklandı. Budeikin suçunu kabul etti ve oyunu 2013 yılında kurduğunu açıkladı. 10 Mayıs 2017’de suçlu bulundu ve üç yıl hapis cezasına çarptırıldı. Peki, böyle bir oyun yoksa Philipp Budeikin neden tutuklandı? Arkadaşlarına göre, Budeikin bu forumları müzik kariyerini yaymak için takipçi kazanmak amacıyla kullandı. Bu, VKontakte platformunda yaygın bir uygulama. Kullanıcılar, çeşitli yollarla takipçi edinip ardından kendi ürünlerini veya hizmetlerini tanıtmakta. Budeikin ilk tutuklandığında hakkında 15 suçlama vardı, fakat bir ay içinde bunlardan sadece bir tanesinden ceza aldı.
Türkiye’de Etkileri
Mavi Balina oyunu, Türkiye’de de bazı intihar vakalarıyla ilişkilendirildi. 2019’da 14 yaşındaki S.E. adlı bir genç, Van’da arkadaşlarıyla piknik yaparken kayalıklardan düşerek hayatını kaybetti. İntihar eden gencin koluna oyunla ilgili bir şifre kazıdığı iddia edildi. Aynı yıl Adana’da kendisini öldüren bir gencin de oyunu oynadığına dair haberler yayımlandı. O dönem Türkiye’deki yetkililer, ailelere çocuklarını Mavi Balina oyunundan korumak için çeşitli tavsiyelerde bulundu. İddialar sonraki yıllarda da devam etti. 2021 yılında 16 yaşındaki lise öğrencisi A.Y.’nin cansız bedeni ormanlık bir alanda bulundu. Telefonunda Mavi Balina ile ilgili aramalar yaptığı bildirildi. 2024’te ise 22 yaşındaki F.Ç., İstanbul’da bir apartmandan atlayarak intihar etti. Medyaya göre, onun da telefonunda Mavi Balina oyununa dair bulgular tespit edildi. Türkiye’de, bu oyunla bağlantılı kaç kişinin hayatını kaybettiğine dair çeşitli tahminler olsa da, resmi bir rakam vermek oldukça zordur.
Çocuklarınızı Nasıl Koruyabilirsiniz?
Birleşmiş Milletler Çocuklara Yardım Fonu (UNICEF), 2017 yılında Mavi Balina oyunundan nasıl korunabileceğine dair bazı tavsiyeler yayımladı. UNICEF, “Basında çıkan haberlerde bu oyunun son zamanlardaki intihar vakalarıyla ilişkili olup olmadığı kanıtlarla açıkça belirtilmiyor. Çocuğunuz muhtemelen Mavi Balina oyununu basının bu konuyu yoğun bir şekilde işlemesi nedeniyle biliyordur” uyarısında bulundu. UNICEF’in ebeveynlere yönelik önerileri şu şekildedir:
- Konu hakkındaki belirsizlik nedeniyle, çocukları bilgilendirmek ve onlarla iletişimde kalmak önemlidir.
- Çocuğunuzun internet yaşına uygun sitelere girdiğinden ve etik olmayan davranışları ya da şiddeti özendiren sitelere erişmediğinden emin olun.
- Çocuğunuzun internete erişiminin aileyle paylaşılan ortak alandaki bir bilgisayar üzerinden olmasını sağlamalısınız.
- Çocuğunuzla daha sık konuşun. İnternet dünyasını birlikte keşfedin ve uygun davranışların sergilendiği aktivitelerde birlikte vakit geçirin.
- Çocuğunuzun kullandığı tüm elektronik aletlerde ebeveyn koruma sisteminin açık olduğundan emin olun. Ekranda geçirdiği zamanı ve faaliyetlerini gözlemleyin.
- Çocuğunuza rol modeli olun. Kendiniz de internet aracılığıyla yaptığınız aktivitelerin farkında olun.
- Diğer ebeveynlerle iletişim kurun, endişelerinizi paylaşın ve çocuklarınıza yardımcı olabilmek için en iyi yöntemleri birlikte bulmaya çalışın.
- İnternette yayılan yeni akımlar hakkında bilgi sahibi olun.
- Çocuğunuzun davranışlarını yakından izleyin. Ruh halindeki değişiklikler, iletişimde azalma, çalışma isteksizliği ve notlardaki düşüş gibi beklenmedik durumlara karşı tetikte olun. Eğer bu tür değişiklikler fark ederseniz, internet üzerindeki faaliyetlerini izleyin, okul yetkilileriyle iletişime geçin veya bir psikoloğa danışın.
- Eğer çocuğunuzun Mavi Balina oyununu oynadığını fark ederseniz, hemen tüm elektronik aletlerden internete erişimini kesmeniz gerekmektedir.
- Yaşadığınız yerdeki polis yetkililerine haber verin ve bir sonraki önlemleri almak için onların önerilerine başvurun.
