Ayşe Âfet İnan (Uzmay) (Doğum tarihi 29 Kasım 1908, Selânik – Ölüm tarihi 8 Haziran 1985, Ankara), Türk sosyolog, tarihçi ve akademisyen. Mustafa Kemal Atatürk’ün mânevî kızıdır.
Cumhuriyetin ilk tarih profesörlerinden olan Âfet İnan, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi’nde ilk Türk devrim tarihi kürsüsünü kurmuştur. Türk medeniyeti ve devrim tarihine ait 50 kadar kitabı ile çok sayıda makalesi bulunur. Türk Tarih Tezi’ni ortaya koyan tarihçilerdendir.
Cumhuriyet döneminin yeni tarih anlayışının temellerinin atılması ve kadın kimliğinin kurgulanmasında, bir ideolog gibi hizmet etmiş bir cumhuriyet kadınıdır.
Yaşamı
29 Kasım 1908 günü Selânik’in Doyran (Doirani) kasabasında doğdu. Babası orman memuru İsmail Hakkı Bey (Uzmay), annesi Doyran Müderrisi Emrullah Efendi’nin torunu olan Şehzane Hanım’dır. Ailesi Balkan Savaşları’ndan sonra Anadolu’ya göçtü.
Âfet İnan, ilköğrenimine Eskişehir’in Mihalıççık ilçesinde başladı. Annesini 1915 yılında verem hastalığı sonucu yitirdi. Öğrenimini Ankara ve Biga’da sürdürdü, 1920’de altı yıllık ilkokul diplomasını aldı. Âile, 1921’de Alanya’ya taşındı. Âfet Hanım, 1922’de Elmalı’da öğretmenlik ehliyeti aldı ve Elmalı Kızokulu’na başöğretmen olarak atandı. Babasının görevi nedeniyle sürekli yer değiştirdi; 1925 yılında Bursa Kız Muallim Mektebi’ni bitirerek İzmir’de Redd-i İlhak İlkokulu’nda göreve başladı. Atatürk ile tanışması sonucu ileriki yıllarda öğrenimine devam etme fırsatı buldu.
Atatürk ile tanışması ve öğretmenlik yılları
Âfet Hanım, 1925 yılında Redd-i İlhak İlkokulu’nda yeni göreve başladığı sırada bir çay ziyaretinde cumhurbaşkanı Atatürk ile tanışma fırsatı buldu. Âilesinin Selanik Doyranlı olması nedeniyle cumhurbaşkanının ilgisini çekti ve Atatürk ertesi gün ailesiyle tanıştı. Atatürk’e öğrenimini sürdürmek ve yabancı dil öğrenmek istediğini açıklayan Âfet Hanım, kısa bir süre sonra Ankara’ya tâyin oldu. Bakanlığın izniyle İsviçre’nin Lozan şehrine Fransızca öğrenmek için gönderildi.
1927’de yurda döndüğünde bir süre Fransız Kız Lisesi’nde öğrenim gördü. Bu arada ortaöğrenim tarih öğretmenliği sınavına girerek öğretmenlik ehliyeti aldı ve Ankara Musiki Muallim Mektebi’ne “tarih ve yurt bilgisi öğretmeni” olarak atandı. (1929-1930) Göreve başladığı zaman, yurt bilgisi için okutacağı kitabı Atatürk yetersiz bulmuştu. Bunun üzerine Fransız Kız Lisesi’nde okuduğu Instruction Civique adlı kitaptan çeviriler yaptı. Âfet Hanım’ın çevirileri, Tevfik Bıyıklıoğlu’nun Almanca eserlerden yaptığı çeviriler ve bizzat Atatürk’ün bazı konularda yazıları birleştirilerek “Vatandaş için medenî bilgiler” kitabı oluşturuldu. Kitap, ortaokullarda ders kitabı olarak okutuldu ve 1935 yılına kadar çeşitli defalar basıldı. 1932’ten sonra öğretmenliğe Ankara Kız Lisesi’nde devam etti.
Kadınlara siyasî hakların tanınması
Kadın hakları üzerinde çalışmaya ilgi duyan Âfet Hanım, Atatürk’ün isteği üzerine 3 Nisan 1930’da Türk Ocağı’nda Türk kadınlarının seçim haklarına ilişkin bir konferans verdi. Bu, Âfet İnan’ın verdiği ilk konferanstı. Bu konferans için zamanın en ünlü hatibi Hamdullah Suphi Bey’den dersler alan Afet Hanım’ın giyeceği elbiseyi bizzat Atatürk çizmiş ve gömleği için kendi pırlanta kol düğmelerini hediye etmişti.
Türk Tarih Kurumu kuruculuğu
Atatürk, kendisinden Türk Ocakları Yasası’nın 2’inci ve 3’üncü maddelerinin açıklanması konusunda çalışma yapmasını isteyince Âfet Hanım 27 – 28 Nisan 1930 tarihlerinde gerçekleşen Türk Ocakları Kongresi’nde Aksaray delegesi olarak söz aldı. Türk Ocaklarının amacını, işlevini açıklayan bir nutuk okudu ve sonradan Türk Tarih Tezi olarak nitelenecek bir tezi dile getirdi ve Türk tarih ve medeniyetini bilimsel olarak incelemek üzere bir heyet kurulması için önerge verdi. Bu önerge üzerine kongreden sonra oluşturulan Türk Tarih Heyeti’nin 16 kişilik kurucu üyeleri arasında yer aldı.
Türk Ocakları, Atatürk’ün emriyle 10 Nisan 1931’de kapatıldıktan sonra heyet, aynı kurucularla dernek olma kararı alarak ve “Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti” adını almış, 3 Ekim 1935’te ise adı Türk Tarih Kurumu olmuştur. Âfet Hanım, 1935-1952 ve 1957-1958 yılları boyunca kurumun başkanlığını yaptı.
Tarih alanında çeşitli çalışmaları
Türk Tarihinin ana hatları
Âfet Hanım, heyetin kurulmasından sonra Türk Tarih Heyeti’nin bilimsel çalışmalarına katıldı. Heyet, Türk Tarih Tezi’nin temelini oluşturacak Türk Tarihinin Ana Hatları adlı kitabı kaleme aldı. 1931-1941 yılları arasında liselerde okutulan kitabın yazımında Âfet Hanım da yer aldı.
Pîrî Reis haritası
1929’da Topkapı Sarayı’nı müzeye dönüştürme çalışmaları sırasında bulunan Pîrî Reis haritasını inceleyen Türk Tarih Cemiyeti heyetinin içinde yer aldı ve haritanın dünyada tanıtılmasına çalıştı.
Mimar Sinan’ın kafatası
1930’lu yılların başlarında “Türk ırkının kafatasını tespit etme” çalışmaları yürüttü. Bu çalışmalar doğrultusunda Türkiye’nin pek çok yerinde mezarlar açıldı ve kafatasları ölçüldü. Tarihçiler arasında Mimar Sinan’ın Türk mü yoksa Ermeni veya Rum asıllı mı olduğu konusunda tartışma çıkınca Âfet Hanım, Türk olduğunu iddia etti ve mezarının açılarak kafatasının ölçülmesini, sonucun Atatürk’e sunulmasını önerdi. Tartışmaları izleyen Atatürk ise bir kâğıt üstüne Sinan’ın bir heykelinin yaptırılmasını istediği notunu düşerek Mimar Sinan’a sahip çıkmıştı.
1 Ağustos 1935 günü bu ölçüm yapıldı ve sonuç Mimar Sinan’ın brakisefal kafatasına sahip olduğunu gösterdi.
DTCF’de ilk ders
Âfet Hanım, 9 Ocak 1936 günü Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi’nin açılışında Türk Tarih Kurumu asbaşkanı sıfatıyla ilk dersi verdi. Kendisine yeni kurulan Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi’nde öğretim görevliliği teklif edilince bu görevin ancak yüksek lisans ve doktora öğreniminden sonra kabul edebileceğini bildirdi.
Akademik yaşamı
14 Ekim 1935 tarihinde 40390 sayılı yazı ile Cenevre’de öğrenim görmek üzere görevlendirilen Âfet Hanım, Cenevre Üniversitesi Sosyal ve Ekonomik Bilimler Fakültesi’nin yakın çağ ve modern tarih bölümünde İsviçreli antropolog Eugene Pittard’ın öğrencisi oldu; “Türk Osmanlı devrinin ekonomik tarihi” adlı tezini sunarak Temmuz 1938’de lisans öğrenimini, Temmuz 1939’da ise “Türk halkının ve Türk tarihinin antropolojik karakteri üzerine” başlıklı tezi ile doktorasını tamamlayarak sosyoloji doktoru unvanını aldı. Doktora çalışması için Anadolu’da 64 bin iskelet kalıntısı üzerinde inceleme yapan Âfet Hanım, öğrenim yılları boyunca Cenevre ve Bükreş’te konferanslar vermiş; Türk Tarih Kurumu kongrelerine bildiriler sunarak katılmıştır.
Yurda döndükten sonra Ankara Kız Lisesi’nde derslerine devam etmesinin yanı sıra Ankara Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi’ne doçent vekili olarak atandı. 1942’de doçent, 1950’de profesör oldu.
1940 yılında kadın hastalıkları ve doğum uzmanı olan Rıfat İnan ile evlenip İnan soyadını alan Âfet Hanım, Arı ve Demir adında iki çocuk sahibi oldu.
Âfet İnan, 1950’den sonra Türkiye Cumhuriyeti ve Türk Devrimi konularında Ankara Fen Fakültesi’nde, Hacettepe Üniversitesi’nde, Ege Üniversitesi Eczacılık Fakültesi’nde, Ankara Harp Okulu’nda dersler verdi.
1961-1962 yıllarında Birleşik Krallık’ta incelemeler yaptı. 1955-1979 arasında da UNESCO Türkiye Milli Komisyonu’nda Türk Tarih Kurumu’nu temsil etti. Ankara Üniversitesi Türkiye Cumhuriyeti ve Türk devrim tarihi kürsüsü başkanlığını yaptı, 1977 yılında bu görevde iken kendi isteğiyle emekli oldu. Emekliliğinde anılarını kaleme almaya başladı.
Ölümü
Âfet İnan 8 Haziran 1985 tarihinde, 76 yaşında Ankara’daki evinde geçirdiği kalp krizi sonucu yaşamını kaybetti Cenazesi Ankara’da defnedildi.
