Kamu Özel İşbirliği (KÖİ) ve Yap-İşlet-Devret (YİD) Modelleri Üzerine Bir Değerlendirme
Kamu projelerinde yaygın olarak kullanılan Kamu Özel İşbirliği (KÖİ) ve Yap-İşlet-Devret (YİD) modelleri, özellikle havaalanları ile yol, köprü ve tünel projelerinde yolcu ve araç garantileri ile dikkat çekmektedir. Birgün’den Mustafa Bildircin’in haberine göre, Karayolları Genel Müdürlüğü (KGM) bütçesi, YİD projeleri müteahhitlerine ödenecek garanti tutarlarını belirlemek amacıyla “Cari Transferler” kalemi aracılığıyla 2023 yılında toplam 56 milyar 997 milyon TL’lik bir ödeme gerçekleştirmiştir.
Bu ödemelerin 2025-2027 dönemine yönelik tahminleri ise dikkat çekici bir şekilde artış göstermektedir. Yap-İşlet-Devret projeleri için KGM bütçesinden yapılan garanti ödemeleri, son beş yıl içinde 10 katın üzerinde bir artış sergileyerek, 2019 yılında yalnızca 5,1 milyar TL olan bu rakamın 2023 yılı itibarıyla 56,9 milyar TL’ye ulaşmasına neden olmuştur. Daha önce yapılan tahminlerin tutmadığı görülmekte, yeni beklentiler ise önümüzdeki yıllarda bu artışın devam edeceği yönündedir.
Hesaplamalara göre, kamu maliyesi üzerindeki yükün daha da ağırlaşabileceği öngörülmekte ve 2027 yılındaki sınırlı artış beklentisine rağmen üç yıllık toplam ödemenin 328.7 milyar TL’yi bulacağı öngörülmektedir:
- 2025: 94 milyar 963 milyon 149 bin TL
- 2026: 114 milyar 369 milyon 603 bin TL
- 2027: 119 milyar 158 milyon 6 bin TL
Son beş yıl içinde Yap-İşlet-Devret projeleri için KGM bütçesinden yapılan garanti ödemeleri, 2019 yılında sadece 5,1 milyar TL iken, 2023 yılı itibarıyla 56,9 milyar TL’ye ulaşmıştır. Ödemelerin yıllara göre dağılımı ise şu şekildedir:
- 2019: 5,1 milyar TL
- 2020: 10,1 milyar TL
- 2021: 14,2 milyar TL
- 2022: 36,3 milyar TL
- 2023: 56,9 milyar TL
Kamu Maliyesi Üzerindeki Etkiler
AKP Hükümeti’nin son beş yıl içinde Yap-İşlet-Devret (YİD) modeli çerçevesinde gerçekleştirdiği ödemelerin on katın üzerinde artış göstermesi, kamu maliyesi açısından ciddi bir endişe kaynağı oluşturmuştur. Yüksek enflasyonun etkisiyle artan maliyetler ve araç geçiş garantileri nedeniyle zorunlu ödeme yükümlülükleri, yurttaşların üzerindeki mali yükü hızla artırmaktadır.
Bu durum, gelecekte bu garantilerin sürdürülebilirliği ve kamu kaynaklarının etkin kullanımı konusunda kaygılar doğurmaktadır. Kamu bütçesindeki dengelerin ne ölçüde etkileneceği ise merak konusudur. Ekonomik belirsizlikler ve artan enflasyon, kamu maliyesini tehdit etmekte; bu yükümlülüklerin sürdürülebilirliği için gerekli adımların atılmaması durumunda yurttaşların üzerindeki mali yükün daha da artacağı belirtilmektedir.
