Aile sağlığı merkezlerinde görev yapan hekim, ebe ve hemşireler hastalandıklarında veya kaza geçirdiklerinde sahada kalmak zorunda bırakılabiliyor; sebep ise sadece sağlık raporunun yetmemesi, yerlerine vekil bulunması şartının konulmuş olmasıdır. Vekil bulunamadığında personel ciddi ücret kesintileri ile karşılaşıyor, sözleşme feshi tehdidi altında çalışmaya devam etmek zorunda kalıyor. Bu durum hem çalışanların sağlığını hem de toplumun birincil sağlık hizmetine erişimini riske atıyor.
İzin hakkının fiilen kullanılamaması, sadece bireysel mağduriyet yaratmıyor; aynı zamanda sağlık hizmetinin kalitesini düşürüyor, ASM’lere ulaşan hastaların yeterli süre ve nitelikte bakım almasını engelliyor. Bu yazıda, sorunların kaynağını, uygulamadaki mekanizmaları, somut örnekleri, hukuki ve idari seçenekleri ve çözüm önerilerini ayrıntılı ve kanıta dayalı biçimde ele alıyorum.
Mevcut uygulamanın işleyişi: Neden sağlık raporu tek başına yeterli değil?
Yönetmelik maddeleri ve sözleşme hükümleri aile hekimliği çalışanlarından izin kullanırken yerlerine vekil bulmalarını şart koşuyor. İzin yerine vekil temin etme çıktısı, pratikte üç ana soruna yol açıyor:
- Vekil bulunmaması: Aynı bölgede uygun nitelikte ve boş kapasitede hekim/ebe/hemşire olmayabilir.
- Ek maliyet ve organizasyon yükü: Vekil temini için idareler veya çalışanlar ek mesai/ücret/lojistik sağlamak zorunda kalıyor.
- İstisnai durumlarda hak kayıpları: Yoğun bakımda bulunan bir çalışan bile vekil temin edilemediğinde tam ücret alamıyor.
Somut vaka: Maaş kesintisi tehdidinin gerçek maliyeti
Sendika temsilcilerinin aktardığı örnekler, uygulamanın nasıl adaletsiz sonuçlar doğurduğunu gösteriyor. Örneğin kalp krizi geçiren bir meslektaşın halen yoğun bakımda olması ve buna rağmen maaşından kesinti yapılması; bu, sadece etik bir sorunun ötesinde, sağlık çalışanının ekonomik güvencesinin çökmesine neden oluyor. Sistem aşağıdaki mekanizmayla çalışıyor:
- Çalışan rapor alır.
- Ancak raporun onayı, idarenin vekil teminine bağlıdır.
- Vekil bulunmazsa performans/ücret kesintileri uygulanır.
Halk sağlığı açısından riskler: ASM tükenmişliği ve hizmet kalitesi
ASM emekçilerinin tükenmişliği sadece bireysel bir işyeri problemi değil; birincil sağlık hizmetlerinin sürdürülebilirliğine doğrudan etki eder. Tükenmişlik ve sürekli angarya işleri, şu sonuçları doğurur:
- Hastaya ayrılan zamanın azalması: Randevular sıkışır, kronik hastalık takibi zayıflar.
- ASM’ye erişim sorunları: Hastalar hastanelere yönlendirilir; birincil bakımın yükü hastanelere kayar.
- Koruyucu hizmetlerin aksaması: Aşı, tarama ve eğitim programları etkilenir.
Performans sistemi ve ücret kesintileri: Hangi oranlar söz konusu?
Mevcut uygulamada, çalışanın hastalık ya da kaza nedeniyle iş yapamaması halinde ücret kesintileri %60’lara varan oranlarda bildirilmiş. Bu büyüklükteki kesinti, düşük ücretlerle geçinen sağlık personeli için yıkıcıdır ve çalışanların sağlık durumunu gizlemesi veya işe zorla dönmek için baskıya maruz kalması gibi sonuçlar doğurur.
| Durum | Tipik idari yanıt | Olası sonuç |
|---|---|---|
| Hastalık raporu + vekil bulunmadı | Ücret kesintisi uygulanır | Gelir kaybı, iş güvencesinde endişe |
| Kaza sonucu uzun süreli rapor | Vekil aranır; bulunamazsa fesih tehdidi | Sağlık hizmeti aksamaları, çalışan mağduriyeti |
Hukuki çerçeve: Hangi yollar açık, hangi haklar korunmalı?
İş hukuku ve sağlık hizmetleri mevzuatı çerçevesinde bazı koruyucu hükümler bulunmakla birlikte, uygulamada bu hükümler yeterince etkin işletilmeyebiliyor. Çalışanların değerlendirebileceği hukuki yollar şunlardır:
- Sözleşmeye dayalı itiraz yolları: İşveren/sağlık idaresi kararlarına yazılı itiraz ve idari çözüm talepleri.
- Sosyal haklara erişim: SGK rapor değerlendirmesi ve geçici iş göremezlik ödemeleri.
- Sendika desteği ve toplu görüşmeler: Ücret ve izin uygulamalarının yeniden düzenlenmesi için toplu pazarlık.
Politika ve yönetim önerileri: Hızlı uygulanabilir adımlar
Sorunu kısa vadede hafifletecek ve orta vadede köklü çözüm sağlayacak öneriler şunlardır:
- Vekil havuzu oluşturulması: İl/ilçe düzeyinde geçici görev yapabilecek ASM hekimleri ve ebelerden oluşan havuzlar kurulsun.
- Merkezi vekil atama mekanizması: İdareler sağlık raporunu alır almaz merkezi sistemden vekil atayabilmeli.
- Ücret güvencesi düzenlemesi: Sağlık raporu ile belgelediği durumda ücret kesintisi yasağı veya asgari ödeme garantisi konulmalı.
- Performans yerine nitelik ölçümü: Randevu süresi ve hasta memnuniyeti gibi kalite göstergeleri performans sistemine entegre edilip, cezalandırıcı mekanizmalar azaltılmalı.
Uzun vadeli reform önerileri: Sistemik değişiklikler
ASM’lerde sürdürülebilir bir çalışma ortamı oluşturmak için köklü reformlar gerekli. Bunlar arasında:
- Ekip temelli bakım modeli: Hekim, ebe, hemşire ve sağlık yöneticilerinin ekip olarak çalıştığı model, bireysel devamsızlığın etkisini azaltır.
- Yedekleme ve esneklik protokolleri: Mevsimsel ve beklenmedik personel kayıplarına karşı önceden tanımlanmış protokoller geliştirilmesi.
- Eğitim ve psikososyal destek: Tükenmişlikle mücadele için sürekli mesleki gelişim ve ruh sağlığı destek programları.
Uygulama örneği: Başarılı bir vekil havuzu pilotu nasıl işler?
Başarılı bir pilot programın adımları ve beklenen çıktıları şöyle olabilir:
- Adım 1: İlçe sağlık müdürlüğü, gönüllü hekim/ebe/hemşireyi kaydeder ve çalışma saatleri ile ücret koşullarını belirler.
- Adım 2: Çalışan rapor sunduğunda merkezi sistem otomatik olarak uygun vekili atar.
- Adım 3: Atanan vekil belirlenen süre boyunca ASM’de görev yapar; orijinal çalışanın ücretinde kesinti uygulanmaz.
- Beklenen çıktı: İş güvencesi artar, ASM hizmet sürekliliği korunur, çalışanların izin hakları fiilen uygulanır.
Politika yapıcılar ve yöneticiler için hızlı kontrol listesi
- Mevcut sözleşmeleri inceleyin ve vekil zorunluluğu ile ücret kesintisi maddelerini netleştirin.
- İlçe/il düzeyinde vekil havuzu kurun ve merkezi atama sistemini devreye sokun.
- Ücret güvencesi sağlayan düzenlemeyi yasalaştırın veya idari genelge ile güvence altına alın.
- Performans kriterlerini revize edin ve kalite odaklı göstergeleri önceliklendirin.
Bu yapılandırılmış yaklaşım, hem çalışan haklarını korur hem de ASM’lerin birincil sağlık hizmeti rollerini sürdürebilmelerini sağlar. Mevcut uygulamanın düzeltilmesi, sadece bireysel hekimlerin değil, toplum sağlığının da korunması için gereklidir.
