Beslenmenin yalnızca içeriği değil, günün hangi saatinde gerçekleştiği de sağlık araştırmalarında giderek daha fazla önem kazanıyor. European Journal of Clinical Nutrition dergisinde yayımlanan ve ABD’de 40 yaş üzerindeki 31 bin 44 yetişkinin verilerini inceleyen çalışma, ilk ve son kalori alımının zamanlaması ile uzun vadeli ölüm riski arasında ilişki buldu. Ancak araştırma, geç kahvaltı yapmanın doğrudan erken ölüme neden olduğunu kanıtlamıyor.
Çalışmada ABD Ulusal Sağlık ve Beslenme İnceleme Araştırması’nın (NHANES) 1999-2018 dönemine ait verileri değerlendirildi. Katılımcıların beslenme saatleri ile daha sonraki ölüm kayıtları karşılaştırıldı. Ortanca 8,6 yıllık takip süresinde 7 bin 129 ölüm kaydedildi; bunların 2 bin 259’u kalp ve damar hastalıklarıyla ilişkiliydi. Araştırmacılar, öğün zamanlamasının vücudun biyolojik ritimleriyle bağlantılı olabileceğine dikkat çekti.
İlk öğünü öğleden sonraya bırakmak daha yüksek riskle ilişkili
Sabah 07.00-08.00 arasında ilk kalorisini alan kişiler referans kabul edildiğinde, ilk öğününü 08.00-10.00 arasında tüketen grupta tüm nedenlere bağlı ölüm riski yüzde 10, 10.00-12.00 arasında tüketenlerde yüzde 19, öğleden sonra tüketenlerde ise yüzde 29 daha yüksek hesaplandı.
İlk kalori alımını öğleden sonraya bırakan kişilerde kalp ve damar hastalıklarına bağlı ölüm riski de referans grubuna göre yüzde 46 daha yüksek bulundu. Araştırmanın istatistiksel yaşam beklentisi modelinde, 50 yaşındaki bir kişi için öğleden sonra ilk öğün tüketen grubun tahmini yaşam beklentisi yaklaşık 2,46 yıl daha kısa hesaplandı.
Bu oranlar bireysel kaderi belirleyen kesin tahminler değil, nüfus düzeyindeki istatistiksel ilişkilerdir. Özellikle vardiyalı çalışma, mevcut hastalıklar, uyku düzeni, ilaç kullanımı ve genel yaşam alışkanlıkları hem yemek saatlerini hem sağlık sonuçlarını etkileyebilir.
Akşam yemeğinde en düşük risk hangi saatlerde gözlendi?
Son kalori alımına ilişkin sonuçlar daha karmaşık bir tablo ortaya koydu. Akşam 19.00-20.00 arasında yemeyi sonlandıranlarla karşılaştırıldığında, gece yarısından sonra yemek yiyenlerde tüm nedenlere bağlı ölüm riski yüzde 27 daha yüksek hesaplandı. Aynı grubun 50 yaş için modellenen yaşam beklentisi yaklaşık 2,35 yıl daha kısaydı.
Son öğününü 19.00’dan önce tamamlayanlarda da yüzde 13 daha yüksek risk gözlendi. Araştırmacılar, bunun erken yemek yemenin zararlı olduğunu göstermediğini; daha ileri yaş, sağlık sorunları ve daha az öğün tüketimi gibi etkenlerin sonuçları açıklayabileceğini belirtiyor. Dolayısıyla 19.00-20.00 aralığı herkes için tıbben kanıtlanmış ideal akşam yemeği saati olarak yorumlanmamalı.
Araştırmada kahvaltı ne olarak tanımlandı?
Çalışmada “ilk öğün”, sabah 04.00 sonrasında tüketilen kalori içeren ilk yiyecek veya içecek olarak ele alındı. Bu nedenle ölçülen zaman mutlaka geleneksel anlamda kahvaltı masasına oturulan saat değildi. Sütlü kahve veya küçük bir atıştırmalık bile bu tanıma girebiliyordu.
Verilerin katılımcıların önceki 24 saatte ne yiyip içtiğini hatırlayarak bildirmesine dayanması da önemli bir sınırlama. Tek bir günün yemek saatleri, kişinin yıllar boyunca sürdürdüğü rutini tam temsil etmeyebilir. Gözlemsel tasarım nedeniyle araştırmacılar, saatlerin ölüm riskini doğrudan değiştirdiği sonucuna varamıyor.
Biyolojik saat ile beslenme ilişkisi neden araştırılıyor?
Çalışmanın kıdemli yazarlarından beslenme bilimcisi Zhilei Shan, öğün zamanlamasının vücudun çevresel ve biyolojik ritimlerini düzenleyen işaretlerden biri olduğunu vurguluyor. Gün ışığı, uyku ve fiziksel aktiviteyle birlikte yemek saatleri de kan şekeri yönetimi, insülin duyarlılığı ve yağ metabolizmasıyla bağlantılı süreçlerde rol oynayabiliyor.
Ancak sirkadiyen ritim araştırmalarındaki sonuçları doğrudan “erken kahvaltı yapan daha uzun yaşar” şeklinde bir kurala dönüştürmek doğru değil. Beslenme kalitesi, toplam enerji alımı, kronik hastalıklar, yaşam tarzı ve bireyin çalışma saatleri de dikkate alınmalı.
Sağlıklı öğün düzeni için ne yapılabilir?
Uzmanlar, yalnızca araştırmada öne çıkan saatlere ulaşmak için günlük yaşamı zorlayıcı biçimde değiştirmek yerine düzenli uyku, dengeli beslenme ve mümkün olduğunca tutarlı bir yemek rutini oluşturmayı öneriyor. Özellikle gece çok geç yemek yeme alışkanlığını azaltmak, uyku düzeni ve mide-bağırsak yakınmaları açısından bazı kişilerde yararlı olabilir.
Diyabet tedavisi görenler, vardiyalı çalışanlar, hamileler ve özel beslenme gereksinimi bulunan kişiler ise öğün saatlerini kişisel sağlık koşullarına göre hekim veya diyetisyenle planlamalı. Bu çalışmanın en önemli mesajı, yemeğin zamanlamasının araştırılmaya değer bir sağlık göstergesi olduğu; tek başına kesin bir uzun yaşam reçetesi sunmadığıdır.