Esnek Niyet Alzheirmer’dan Koruyor

Prof. Dr. Nevzat Tarhan, zihinsel esneklikten kastedilenin yeni durumlara ahenk sağlama marifeti olduğunu söz ederek, “Aslında insanların zihinsel olarak yeni bilgileri kabul etme, öğrenmeye açık olma, esnek düşünebilme ve sıkıntılara farklı tahliller bulabilme kapasiteleri var. Bu çok hayati bir bahis. Mesela yanılgıları düzeltme yeteneği de zihinsel esnekliğe giriyor. Yeni öğrenme teknikleri geliştirme de zihinsel esnekliğe giriyor. Zihinsel esnekliği olanlar evlendiği vakit, yeni bir şeyle tanıştığı vakit, yeni bir iş olduğu vakit başarılı oluyorlar. Zihinsel esnekliği olmayanlar ise tıpkı şeyleri tekrar ediyorlar.” dedi.

İnsanların öğrenme süreçlerinde deneme yanılma sistemi üzerinde durulduğunu kaydeden Prof. Dr. Tarhan, bu modelde, kusur yapan bir kişinin ekseriyetle ikinci kere tıpkı yanılgıyı yapmamayı öğrendiğini, fakat ömür boyunca tıpkı yanılgıyı bir defa bile tekrarlamamanın güç olduğunu, bu nedenle, her şeyi deneme yanılma yoluyla öğrenmeye insanın ömrünün yetmeyeceğini söyledi.

“ZİHİNSEL ESNEKLİĞİ OLMAYAN ŞAHISLAR TIPKI YANILGIYI BİRDEN FAZLA YAPAR”

Bu noktada, akıllı insanların tecrübelerinden faydalandığına işaret eden Prof. Dr. Tarhan, zihinsel esnekliği olmayan bireylerin tıpkı yanılgıyı birden fazla yaptıklarını, lakin, zihinsel esnekliği olan şahısların bir sorunla karşılaştıklarında, geçmiş deneyimlerini tarayarak, gelecekle ilgili varsayımlarda bulunarak süratli bir halde tahlil ürettiklerini anlattı.

“İNSAN ZİHNİ BİLGİSAYAR YAZILIMINA EMSAL HALDE İŞLEYEN KARMAŞIK SÜREÇLERDEN OLUŞUYOR”

Zihinsel süreçlerin, insan zihninin bilgisayar yazılımına benzeri halde işlediği karmaşık süreçler olduğuna dikkat çeken Prof. Dr. Tarhan, bunların doğuştan gelen yetenekler, öğrenilenler ve geliştirilenler olarak üç ana kategoride incelenebileceğini kaydetti.

Doğuştan gelen yeteneklerin, insanın doğduğu anda sahip olduğu genetik ve doğal yetenekler olduğunu, bu yeteneklerin, zihinsel süreçlerin temelini oluşturur ve bilgisayarın sabit programına misal bir fonksiyon gördüğünü anlatan Prof. Dr. Tarhan, “Öğrenilenler ise insanın ömrü boyunca edindiği bilgi ve becerilerdir. Bu bilgiler aile, okul, tecrübeler ve çevresel etkileşimler üzere faktörlerden gelir. Öğrenilenler, insanın zihinsel kapasitesini artırır ve geliştirmesine imkan tanır. Geliştirilenler ise öğrenilen bilgi ve maharetlerin daha da ileri düzeye taşınmasıdır.” dedi.

HAFIZANIN ALTI SADIK BEKÇİSİ; 5N1K

Zihinsel esneklik becerilerininçocuk yaştan kazanıldığını, bunun için de açık bir zihin sahibi olunması gerektiğini belirten Prof. Dr. Tarhan, iletişimcilerin kullandığı ve hafızanın altı sadık bekçisi diye bilinen 5N1K kuralına atıfta bulunarak, “Bu çok taraflı düşünme demek. Kim söyledi, ne söyledi, nerede söyledi, ne vakit söyledi, nasıl söyledi… Buna altı boyutlu niyet deniyor. Bir bilgi geldiği vakit o altı tane networkü kullanıyor beyin. O bilgi beyne kalıcı bilgi olarak kaydoluyor. Bu türlü durumlarda kaydetmek yetmiyor. Daha sonra onu açıklamak gerekiyor, tartışmak gerekiyor, ilişkilendirmek gerekiyor. Akıllı insan olaylar ortasında gerçek temaslar kurmayı başarabilen insandır. İlişkilendirme marifetidir bu. Zihinsel becerilerden biridir. Olayı öbür şeyle ilişkilendirdiğin vakit hiç kimsenin duymadığını, hiç kimsenin görmediğini görebiliyorsun ve yakalayabiliyorsun. Farklı bakış açısı getirme, farklı seçeneklerle düşünebilme yani çok taraflı düşünme yapıyorsun.” diye bilgi verdi.

İNSAN, BEYNİN TÜM KAPASİTESİNİ KULLANABİLİR

Bazıları ‘İnsan beyninin yüze 10’unu kullanıyor.” dediğini lisana getiren Prof. Dr. Tarhan, “Hayır. İnsan, beyninin her vakit her kapasitesini kullanabilir. O kent efsanesi. O denli yüzde 10 diye bir şey yok. İnsan beyninde harikulade bir kapasite var. Hepsini de kullanabilir, hiçbirini de kullanmayabilir. Einstein bir gün eğlenen genç kümesi görmüş. Hiç düşünmüyor yalnızca eğleniyor. Demiş ki ‘Bunlara koca beyne gerek yok ki bir omurilik kâfi.’ Beyni kullanma sıkıntısı bu. Bize beyin üzere bir aygıt verilmiş yaratılıştan. Fevkalade bir özgür irade verilmiş. Öteki hiçbir canlıda olmayan mana arayışı verilmiş. Sorgulama hüneri verilmiş. Geçmişi geleceğe sorgulama, varoluşu sorgulama… Bütün bunları yaparken yeni durumlara ahenk sağlama mahareti var. Devamlı gelişme var. Yeni bilgileri kabul etme, öğrenmeye açık olma. Sıkıntılara tahlil bulabilme. Beynimizi geliştiren bir şey bu. Onun için sıkıntıdan kaçmak yerine o sorunu nasıl çözeceğim diye beynimizi zorlarsak esnek fikir gelişiyor.” diye konuştu.

ELEŞTİRİYE AÇIK OLMA, ESNEK FİKİR GELİŞTİRMENİN KIYMETLİ BİR PARÇASI

Esnek niyet geliştirmenin, zorluklarla başa çıkma ve yeni tahliller bulma hüneriyle yakından alakalı olduğunu söyleyen Prof. Dr. Tarhan, zorluklardan kaçınan ve kolayı tercih eden şahıslar ile itaat kültürlerinde büyüyen bireylerin, ekseriyetle zihinsel hünerlerini geliştiremediklerini ve yönetilen pozisyonunda kaldıklarını, bu durumun, yeni fikirler geliştirmeyi ve keşif yapmayı engellediğini lisana getirdi.

Eleştiriye açık olmanın, esnek niyet geliştirmenin kıymetli bir kesimi olduğunu söz eden Prof. Dr. Tarhan, “Eleştiri, insanların kusurlarını görmelerini ve düzeltmelerini sağlar. Tenkide kapalı olanlar, yeni durumlara ahenk sağlamakta zorlanabilirler ve başarılarına karşın gelişme fırsatlarını kaçırabilirler.” dedi.

“ESNEK NİYETİ OLAN ALZHEİMER OLMUYOR”

Zihinsel esneklik geliştirme uğraşına girmekten insanı alıkoyanın inatçılık olduğunu vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, şöyle devam etti:

“İnatçılık, fikir katılığı… Fikir katılığı olan beşerler ön yargılarla hareket eder. Alışkanlıklarla hareket eder. Sahip oldukları zihinsel konforlarla hareket ederler. Yeni durumlara karşı kendilerine kapatırlar. Statükocu olurlar. Statükoculuk ve inatçılık kişinin zihinsel esnekliğinin en değerli düşmanıdır.

Mücadeleci ruhta olanlar zihinsel esnekliğe daha açık oluyorlar. Ve beyinlerinin büyük kapasitesini kullanıyorlar. Devamlı kullanabiliyorlar, geliştiriyorlar. Yeni durumlar açık olmak, yeni şeyler öğrenmek demek de aslında beynimizi azamî kullanmak demek. Yani beynimiz o denli bir organ ki 100 milyar üzerinde hücre var. Bu hücre ortasında her hücrenin bir hücrede 5 bin 10 bin teması var. Beyin yeni hücre, büyüme faktörü üretiyor. Yeni tecrübeler açık şahıslarda beyin, yeni kök hücre üretiyor. O kök hücre beyinle göç ediyor ve diğer yerlerde temas kuruyor. Esnek kanısı olan bireyler Alzheimer falan olmuyor. Alzheimer geni varsa bile kullandıkları için beyni olmuyor. Beyin ya kullan ya kaybet kuralıyla çalışıyor. Kuyu üzere su çektikçe çalışıyor. Beyni çok kullanmak için zihinsel esnekliğe, öğrenmeye açık olmak gerekiyor. Zihinsel sorgulamaya açık olmak gerekiyor. Tenkide açık olmak kıymetli.”

ÜMİT DUYGUSU BEYNİ ÇALIŞTIRIYOR

Beyni en çok çalıştıran şeylerin düzgünleşme beklentisi ve ümit duygusu olduğunu tabir eden Prof. Dr. Tarhan, “İyimser, güzelleşme beklentisi olan, ümit duygusu yüksek bireyler ve yeni tecrübelere açık olan kişiler… Bunlar halk ortasında şanslı olarak bilinir. Bununla ilgili bir test yapılıyor. Daima şanslı bilinen bireylerin ortak özellikleri nedir diye araştırıyorlar. Birincisi, ümit duygusu yüksek bireyler. İkincisi optimist, olayları olumlu bakan kişiler. Üçüncü de zora talip olan yeni tecrübelere açık olan şahıslar. Bu özellikleri münasebetiyle bu şahıslar şanslı zannediliyorlar.” dedi.

YENİLİĞE AÇIK BİREYLER PANİK YAPMIYOR

Farklı tecrübelere açık olma, yeni şeyler öğrenme, farklı bakış açıları kazanma ve ümit hissini müdafaanın zihinsel esnekliği artırdığına işaret eden Prof. Dr. Tarhan, zihinsel esnekliğin otomatik niyetleri ve negatif önyargıları aşmayı sağladığını lisana getirdi.

Prof. Dr. Tarhan, beynin en düzgün öğrenme dalgası olan alfa dalgalarının artırılmasının da zihinsel esnekliği desteklediğini kaydederek, “Yeniliğe açık bireyler ve gerilim altında panik yapmazlar. Serinkanlı olabilirler. Bu nedenle zihinsel esneklik kendini değiştirme gücüdür birebir vakitte. Durumlara ahenk sağlama maharetidir.” dedi.

STATÜKOCULAR ÖĞRENEMİYOR

İnsan en güzel nasıl öğrenir diye yapılan çalışmalara işaret eden Prof. Dr. Tarhan, şunları lisana getirdi:

“Nörobilim 1995’li yıllardan sonra bir menzile girdi. Beyin daha çok keşfedildi. Beynin yeni hücre ürettiği öğrenildi. Hisler da öğrenmenin bir boyutuymuş anlaşıldı. 2000’li yıllarda Kahneman isimli bir psikolog ‘insan homo economicus değil, homo psikolojicustur’ dedi. Yani insan karar verirken yalnızca akılla karar vermiyor. Rasyonel aktör insanın psikolojisidir. Yatırım yaparken sevdiği alanlara yatırım yapıyor. Taktir övgü, itimat duygusu insanı daha çok yatırıma alışverişe teşvik ediyor. Yatırım yaparken yalnızca kar ziyan tahlili değil, insanın ruhsal gereksinimlerini göz önüne almak gerekiyor. Bir paradigma dönüşümü yaşandı. Bu aslında zihinsel esnekliği kazandıran bir şey oldu.

İnsan maddesel, mekanik bir varlık değil, gereç bir varlık değil. İnsan ruhsal bir varlık. Statükocu olan beşerler öğrenemez. Hesaplayıp riske gireceksin. Riske girmeyen insan yeni şeyler öğrenemez hayatta. Onun için yeni tecrübelere açık olmak değerli.”

BEYİN YAŞLANDIKÇA MAHARET KAZANIYOR

İnsanlara beynini geliştirmek için tekliflerde de bulunan Prof. Dr. Tarhan, “Kişiler günlük hayatında gereksinimlere nazaran değişiklikler yapmalı. Her gün birebir yoldan gitmemeli. Her gün birebir yerden alışveriş yapmamalı. Her gün tıpkı şeyi giymemeli. Alışkanlıklarını değiştirmek kıymetli. Beynin her tarafını çalıştırdığı için beyin yaşlanmıyor. Beynimiz, yaşlandıkça, yaş ilerledikçe gelişiyor. Küçülse de gelişiyor beyin. Farklı bir organ. Beynindeki maharet yaşlandıkça artıyor.” dedi.