Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK), 2023 yılına ait Yoksulluk ve Yaşam Koşulları İstatistikleri’ni kamuoyuyla paylaştı. Yoksulluk ve yaşam koşulları üzerine yapılan araştırma, Gelir ve Yaşam Koşulları Araştırması’nın 2023 yılı sonuçlarını içerirken, gelir bilgileri bir önceki takvim yılı olan 2022’yi referans alıyor. Gelir ve yoksulluk hesaplamalarında, hanehalkı gelirleri, büyüklüğü ve kompozisyonu dikkate alınarak eşdeğer hanehalkı kullanılabilir fert gelirine dönüştürülüyor. Toplumun genel düzeyine göre belirli bir sınırın altında gelire sahip bireyler, göreli anlamda yoksul olarak nitelendiriliyor.
Eşdeğer hanehalkı kullanılabilir fert medyan gelirinin yüzde 50’si dikkate alınarak belirlenen yoksulluk sınırına göre, yoksulluk oranı 2023 yılında 0,9 puan azalarak yüzde 13,5 seviyesine geriledi. Medyan gelirin yüzde 60’ının dikkate alındığı yoksulluk sınırına göre hesaplanan yoksulluk oranı ise bir önceki yıl ile kıyaslandığında 0,3 puan azalarak yüzde 21,3 olarak belirlendi. Eşdeğer hanehalkı kullanılabilir fert medyan gelirinin yüzde 40’ı dikkate alınarak belirlenen yoksulluk sınırı ile yoksulluk oranı, bir önceki yıla göre 0,6 puanlık azalışla yüzde 7,0 olarak gerçekleşti. Medyan gelirin yüzde 70’i dikkate alındığında ise yoksulluk oranı 0,3 puanlık bir azalma ile yüzde 29,0 oldu.
Hanehalkı Tipine Göre Yoksulluk Oranları
Hanehalkı tipine göre eşdeğer hanehalkı kullanılabilir fert medyan gelirinin yüzde 50’si dikkate alındığında, çekirdek aile bulunmayan birden fazla kişiden oluşan hanehalklarında yoksulluk oranı bir önceki yıla göre 4 puan azalarak yüzde 7,7, tek kişilik hanehalklarında ise 0,2 puan azalarak yüzde 7,3 olarak tespit edilmiştir. En az bir çekirdek aile ve diğer kişilerden oluşan hanehalklarının yoksulluk oranı 2,6 puan azalarak yüzde 17,0, tek çekirdek aileden oluşan hanehalklarının yoksulluk oranı ise 0,6 puan azalarak yüzde 13,3 olmuştur.
Eğitim Düzeyine Göre Yoksulluk Oranları
Eşdeğer hanehalkı kullanılabilir fert medyan gelirinin yüzde 50’si dikkate alınarak hesaplanan yoksulluk oranı açısından, okur-yazar olmayan bireylerin yüzde 25,4’ü, bir okul bitirmeyenlerin yüzde 23,6’sı, lise altı eğitim düzeyine sahip olanların yüzde 13,6’sı, lise ve dengi okul mezunlarının ise yüzde 7,2’si yoksul olarak belirlenmiştir. Yükseköğretim mezunları ise yalnızca yüzde 2,7 ile en düşük yoksulluk oranına sahip grup olarak öne çıkmaktadır.
Maddi ve Sosyal Yoksulluk Oranı
Maddi ve sosyal yoksunluk oranı, hane düzeyinde sorgulanan çeşitli değişkenler üzerinden hesaplanmaktadır. Bu değişkenler arasında otomobil sahipliği, beklenmedik ekonomik harcamaları karşılama, evden uzakta bir haftalık tatil masraflarını karşılayabilme, kira ve konut kredisi gibi borçları ödeme yeteneği, düzenli olarak et, tavuk veya balık içeren yemekleri yiyebilme, evin ısınma ihtiyacını karşılama ve mobilyaları yenileme gibi durumlar yer almaktadır. Bu oran için fert düzeyinde toplanan değişkenler ise; eskimiş giysileri yenileme, düzgün iki çift ayakkabıya sahip olma, ayda bir kez tanıdıklarla bir araya gelme, ücretli boş zaman faaliyetlerine katılma, kendini iyi hissetmek için harcama yapma ve kişisel internet kullanımı gibi unsurları içermektedir. Yukarıda belirtilen on üç maddenin en az yedisini karşılayamayanların oranı, 2022 yılında yüzde 16,6 iken, 2023 yılı anket sonuçlarında 2,2 puan azalarak yüzde 14,4 olarak tahmin edilmiştir.
Sürekli Yoksulluk Oranı
Dört yıllık panel veri kullanılarak hesaplanan sürekli yoksulluk oranı, eşdeğer hanehalkı kullanılabilir fert medyan gelirinin yüzde 60’ına göre belirlenen ve son yıl ile birlikte önceki üç yıldan en az ikisinde yoksul olan bireyleri kapsamaktadır. 2023 yılı anket sonuçlarına göre sürekli yoksulluk oranı, bir önceki yıla göre 1 puan azalarak yüzde 13,0 olarak tespit edilmiştir.
Göreli Yoksulluk Oranları
Ülkemizde meydana gelen depremler nedeniyle 2023 yılında TR63 (Hatay, Kahramanmaraş, Osmaniye) bölgesinde alan çalışması gerçekleştirilemediği için, İstatistiki Bölge Birimleri Sınıflandırması (İBBS) ayrımında verilen bölgesel sonuçlar 25 bölgeyi kapsamaktadır. İBBS 2. Düzey bölgelerinin her biri için eşdeğer hanehalkı kullanılabilir fert medyan gelirinin yüzde 50’sine dayanarak hesaplanan yoksulluk sınırına göre, gelire dayalı göreli yoksulluk oranının en yüksek olduğu bölgeler; yüzde 14,6 ile TRA2 (Ağrı, Kars, Iğdır, Ardahan) ve yüzde 13,9 ile TR82 (Kastamonu, Çankırı, Sinop) olarak belirlenmiştir. En düşük göreli yoksulluk oranına sahip olan İBBS 2. Düzey bölgeleri ise yüzde 3,1 ile TRC1 (Gaziantep, Adıyaman, Kilis), yüzde 6,7 ile TRC3 (Mardin, Batman, Şırnak, Siirt) ve TRC2 (Şanlıurfa, Diyarbakır) bölgeleri olmuştur.
Yoksulluk veya Sosyal Dışlanma Riski
Yoksulluk veya sosyal dışlanma riski altında olan bireyler, göreli yoksulluk, maddi ve sosyal yoksunluk ile düşük iş yoğunluğu göstergelerinin en az birinden yoksun olanları ifade etmektedir. Son yıl sonuçlarına göre, fertlerin yüzde 30,7’si yoksulluk veya sosyal dışlanma riski altında kalmıştır. Bu oran yaş gruplarına göre incelendiğinde; 0-17 yaş grubunda yüzde 40,1, 18-64 yaş grubunda yüzde 28,0 ve 65 ve üstü yaş grubunda ise yüzde 23,1 olarak tahmin edilmektedir.
Konut Durumu ve Sorunları
Kendilerine ait bir konutta yaşayanların oranı yüzde 56,2 olarak hesaplanmış olup, oturulan konuta sahip olanların oranı geçen yıla göre 0,5 puan azalmıştır. 2023 yılında kirada oturanların oranı yüzde 27,8, lojmanda oturanların oranı yüzde 0,9, kendi konutunda oturup kira ödemeyenlerin oranı ise yüzde 15,1 olarak tespit edilmiştir.
Isınma Sorunları
Kurumsal olmayan nüfusun yüzde 32,6’sı konutlarında izolasyondan kaynaklanan ısınma sorunları yaşarken, yüzde 32,0’sı sızdıran çatı, nemli duvarlar ve çürümüş pencere çerçeveleri gibi yapısal problemlerle karşı karşıya kalmıştır. Ayrıca, yüzde 19,8’i trafik veya endüstriyel kaynaklı hava kirliliği, çevre kirliliği veya diğer çevresel sorunlarla mücadele etmektedir.
Borç ve Taksit Ödemeleri
Geçen yıla göre konut alımı ve konut masrafları dışında borç veya taksit ödemesi olanların oranı 1,4 puan azalarak yüzde 58,0 olarak hesaplanmıştır. Nüfusun yüzde 5,7’si bu ödemelerin kendilerine yük getirmediğini belirtirken, yüzde 14,9’u ise çok yük taşıdığını ifade etmiştir. Konut masraflarının çok yük getirdiği hanelerin oranı 0,3 puan artarak yüzde 17,5 olurken, bu masrafların biraz yük getirdiği hanelerin oranı 8,8 puan artışla yüzde 66,5 olarak belirlenmiştir. Konut masraflarının yük getirmediğini belirten hanelerin oranı geçen yıla göre 9,2 puan azalarak yüzde 15,9 olmuştur. Hanelerin yüzde 58,8’i evden uzakta bir haftalık tatil masraflarını, yüzde 39,2’si iki günde bir et, tavuk veya balık içeren yemek masrafını, yüzde 31,8’i beklenmedik harcamaları, yüzde 19,5’i evin ısınma ihtiyacını, yüzde 64,2’si ise eski mobilyaların yenilenmesini ekonomik olarak karşılayamadığını belirtmiştir.
