İstanbul’un 154 yıllık köklü toplu ulaşım kurumu İETT’nin 2024 yılı Faaliyet Raporu, İstanbul Büyükşehir Belediye (İBB) Meclisi’nde onaylanarak kurumun bir yıllık performansını gözler önüne serdi. Türkiye’nin en büyük, dünyanın ise en büyük ikinci filosuna sahip olan İETT, 2024 yılında sefer sayısından yolcu taşıma kapasitesine, kadın istihdamından teknolojik yeniliklere kadar birçok alanda önemli başarılara ve ilklere imza attı.
Rekor Sefer ve Yolcu Sayılarıyla İstanbul’un Ulaşım Ağı Genişliyor
İETT İşletmeleri Genel Müdürlüğü’nün 2024 yılı verilerine göre, kurum filosundaki 6.786 araç ile İstanbul genelinde 851 farklı hatta günlük ortalama 64 bin sefer düzenlendi. Bu seferler kapsamında günde 1 milyon 400 bin kilometre yol kat edilerek yaklaşık 5 milyon yolcu taşındı. İETT’nin bir günde gerçekleştirdiği yol mesafesi, Türkiye’nin iki ucu olan Edirne-Kars arasındaki mesafenin 835 katına, dünyanın en geniş yeri olan Ekvator’un ise 35 katına denk geliyor. Kurumun günlük taşıdığı 5 milyon yolcu sayısı ise birçok Avrupa ülkesinin toplam nüfusundan daha fazla. İETT, 2024 yılında hem işletme hem de yatırım faaliyetlerini aralıksız sürdürerek önemli iyileşmelere ve ilklere imza attı.
Filoda %23’lük Büyüme ve Artan Sefer Sayısı
İETT, Özel Halk Otobüsleri ile birlikte toplam 6.786 araçlık devasa bir filoyu yönetiyor. 2024 yılında kurum, kendi filosundaki araç sayısını yaklaşık %23 oranında artırarak 3.766 adede ulaştırdı. 2018 yılında bu sayı 3.065 idi. İstanbul’un en merkezi noktalarından en uzak köşelerine kadar ulaşım hizmeti sunan İETT’nin günlük sefer sayısında da önemli bir artış yaşandı. Günlük sefer sayısı 2 bin adet daha iyileştirilerek 64 bine ulaşıldı. 2023 yılında bu sayı 62 bin, 2018 yılında ise 53 bin idi. Son altı yılda sefer sayısında %21’lik bir artış kaydedildi.
Tarihi Yolcu Rekoru ve Yeni Yatırımlar
İETT, 2023 yılında 1 milyar 250 milyon yolculuk gerçekleştirmişken, 2024 yılında yaptığı sefer artışlarıyla tarihi bir rekora imza atarak 1 milyar 400 milyon yolculuğa ulaştı. İETT’nin bir yılda taşıdığı yolcu sayısı, bazı Avrupa ülkelerinin toplam nüfusunun 3 katına eş değer bir büyüklüğe ulaştı. Kurum, işletmesel iyileştirmelerin yanı sıra 2024 yılında yatırım faaliyetlerine de hız kesmeden devam etti. Bu kapsamda filoya; yeni, güçlü, yerli üretim ve son teknoloji güvenlik ve yolcu konforu özellikleriyle donatılmış 150 yeni otobüs kazandırıldı. Elektrikli araç yatırımları çerçevesinde Adalar ilçesinde hizmet vermek üzere 80 adet elektrikli araç filoya dahil edildi. Türkiye’de ilk kez İstanbul’da hayata geçirilen Özel Taşımacılık İşletim Sistemi (ÖTİS) ile Özel Halk Otobüsleri’nin araçlarını yenilemeleri için destek sağlandı ve 2023-2024 yıllarında 446 yeni otobüs alındı, 2025 yılı için ise 200 yeni Özel Halk Otobüsünün alımı gerçekleştirildi.
Yolcu Konforu Araç Dışında da Artırılıyor
İETT, yolcuların sadece araç içinde değil, araç dışında da konforunu artırmaya yönelik çalışmalar gerçekleştirdi. Bu kapsamda yolcuların iklim koşullarından daha az etkilenmesi, sefer saatleri hakkında anlık bilgiye daha kolay ulaşabilmesi ve engelli yolcuların erişiminin kolaylaştırılması için yeni projeler hayata geçirildi. Şehirdeki kapalı durak sayısı 7.304’e ulaştırılarak 2019 yılına göre %47’lik bir artış sağlandı. Güncel hat ve sefer bilgileri sunan, otobüslerin durağa geliş zamanını gösteren, engelli yolcular için sesli anons ve Braille alfabesi gibi erişilebilirlik imkanları sunan akıllı durak sayısına 2024 yılında 268 yeni durak eklenerek toplam sayı 1.075’e ulaştı.
Yeni Garajlarla Filo Bakım ve Park Kapasitesi Artıyor
İstanbul’un araç filosunun büyümesiyle birlikte, araçların bakım-onarım, teknik muayene, temizlik ve parklanma işlemlerinin yapıldığı garajların sayısı da hızla artırılıyor. Bu doğrultuda 64 bin metrekarelik alana sahip, 415 araç kapasiteli ve aynı anda 8 otobüsün modern bakım-onarım hizmeti alabileceği Sultangazi Garajı hizmete alındı. İstanbul’un en önemli toplu ulaşım hattı olan Metrobüs sistemi için kritik öneme sahip Edirnekapı Garajı’nın bakım-onarım kapasitesi de inşa edilen yeni bakım-onarım merkezi ile %50 oranında artırıldı. Bu merkezde 280 yolcu kapasiteli yeni metrobüslerin tüm bakım, onarım ve temizlik işlemleri yapılabiliyor ve aynı anda 12 araç hizmet alabiliyor. Ayrıca 271 araç kapasiteli Başakşehir Kayabaşı Garajı ve 150 körüklü otobüs kapasiteli Kurtköy 2 Garajları’nın da yıl sonuna kadar hizmete alınması planlanıyor.
Dünyadaki Yeni Teknolojiler İstanbul’da Test Ediliyor
İETT, toplu ulaşım alanındaki dünya çapındaki gelişmeleri yakından takip ederek, yeni teknolojilerin İstanbul’da uygulanabilirliği için fizibilite çalışmaları yürütüyor. Bu kapsamda 2024 yılında hidrojen yakıtlı araçlar ile yüksek yolcu kapasiteli ve otonom elektrikli araçların test sürüşleri ilk kez gerçekleştirildi.
Nostaljik Tramvay Geleceğe Taşınıyor
İstanbul’un sembollerinden biri olan İstiklal Caddesi’ndeki tarihi nostaljik tramvay, İETT’nin çalışmalarıyla geleceğe taşınıyor. Tramvayın iç ve dış tasarımı birebir korunarak, tamamen çevreci, %100 bataryalı, tek şarjla 150 km menzile sahip ve caddedeki kablo gibi dış etkenlerden etkilenmeyen ilk bataryalı tramvay İstiklal Caddesi’nde hizmete alındı.
Denetimler Artırıldı, Sefer Gerçekleşme Oranı %98’e Ulaştı
İETT, sefer öncesi, sırasında ve sonrasında yaptığı denetimleri artırarak 2024 yılında 2 milyon 500 bin farklı denetim gerçekleştirdi. Bu yoğun denetimler sayesinde 2024 yılı sefer gerçekleştirme oranı %98’e ulaştı.
Türkiye’de İlk ve Tek Araç Teknik Muayene İstasyonları İETT Bünyesinde
İETT, kendi bünyesinde ulusal standartlarda Teknik Muayene İstasyonlarına sahip olarak Türkiye’de bu alanda bir ilke imza atıyor. Özel Halk Otobüsleri’nin de yılda en az 3 kez teknik muayeneden geçtiği bu merkezlerde, 2024 yılında 23 bin İETT aracı ve 15 bin Özel Halk Otobüsü olmak üzere toplam 38 bin farklı teknik muayene işlemi gerçekleştirildi.
Toplu Ulaşımda Motorize Denetim Ekipleri: Türkiye’de Bir İlk
İstanbul toplu ulaşımının %54’ünü oluşturan otobüs seferlerinin sorunsuz ve hızlı bir şekilde ilerlemesi için İETT, Türkiye’de bir ilke daha imza atarak “Acil Durum Motorize Ekipleri” kurdu. Bu ekipler, güzergahları olumsuz etkileyebilecek hatalı parklanmalar, İETT şoförlerinin acil ihtiyaçları, büyük etkinliklerdeki anlık koordinasyon gereksinimleri ve trafik kazaları gibi olaylara hızlı ve etkili bir şekilde müdahale edebiliyor. İlk aşamada 3 ekip olarak kurulan motorize ekip sayısı 2024 yılında 8’e çıkarıldı ve hedefin 12 farklı ekibe ulaşmak olduğu belirtildi.
Metrobüs ve Tüm Filodaki Arıza Oranlarında Önemli Azalma
İETT’nin filosuna kattığı yeni ve yüksek yolcu kapasiteli 252 adet metrobüs ile Türkiye’deki ilk teknik muayene istasyonlarının etkisiyle Metrobüs seferlerindeki arıza sayısı %55 oranında azaldı. 2018 yılında 10 bin kilometredeki arıza sayısı 5.37 iken, bu rakam 2024 yılında 2.41 seviyesine geriledi. Son altı yılda metrobüs arızalarında yaklaşık %55’lik bir iyileşme sağlandı. İETT’nin tüm filosunda ise %15’lik bir arıza azalması gerçekleşti. 2018 yılında her 10 bin kilometre başına arıza oranı 3.43 iken, 2024 yılında bu oran 2.94 olarak kaydedildi.
Kazalarda %22’lik Azalış
İşletmesel faaliyetlerdeki iyileşmeler ve artırılan denetimler sonucunda, İETT’nin milyon kilometre başına kaza sayısında da önemli bir düşüş yaşandı. 2018 yılında bu oran 32.2 iken, %22’lik bir azalışla 2024 yılında 25.1 olarak gerçekleşti.
Türkiye’de İlk Motor Test Ünitesi İETT Bünyesinde
İstanbul’da günde 1 milyon 400 bin kilometre yol kateden İETT araçlarının motorlarının zaman zaman yenilenmesi gerekiyor. İETT bu alanda da bir ilke imza atarak Türkiye’de ilk kez bir toplu ulaşım kurumunda Modernize Motor Test Ünitesi kurdu. Bu ünite sayesinde yenilenen motorlar, otobüs üzerindeymiş gibi detaylı bir şekilde test edilebiliyor ve tüm kalite kontrolleri daha etkin bir şekilde yapılarak işçilik, malzeme ve hizmete alma süresinde tasarruf sağlanıyor.
İETT Sokak Hayvanlarına Kapılarını Açtı
İETT, son dönemlerin önemli konularından biri olan sokak hayvanları konusunda duyarsız kalmayarak “Yaşatan Olacağız” hedefiyle İBB Veteriner Hizmetleri Müdürlüğü, İstanbul Gönüllüleri ve SemtPatiVakfı iş birliğiyle uygun olan tüm garajlarında sahipsiz sokak hayvanlarını sahiplenmek ve onlara yaşam alanı oluşturmak için çalışmalara başladı. Şu ana kadar 7 farklı garajda 12 patili dost için yaşam alanı oluşturuldu ve diğer uygun garajlar için çalışmalar devam ediyor.
İETT Personeline İngilizce ve Stres Yönetimi Eğitimi
İstanbul’un turizm potansiyelini göz önünde bulunduran İETT, şehrin merkezi bölgelerinde görev yapan tüm kaptanları ve saha görevlileri için İstinye Üniversitesi iş birliğiyle birebir uygulamalı İngilizce Dil Eğitimleri başlattı. Ayrıca İETT kaptanlarının görev sırasında karşılaşılabilecek her türlü sıra dışı olaya daha hazırlıklı olması, empati ve stres yönetimi konusunda güçlenmesi için üniversitenin uzman psikologları ve akademisyenleri tarafından eğitimler verilmesi sağlanacak.
Toplu Ulaşıma Kadın Eli Değdi
İETT tarihinde daha önce hiç kadın kaptan görev yapmazken, son dönemde yapılan çalışmalarla bugün 165 kadın kaptan İETT araçlarının direksiyonunda yer alıyor. Ayrıca ilk Kadın Vatman, ilk Kadın Metrobüs Amiri ve ilk Kadın Denetim Amiri gibi birçok ilk de bu dönemde hayata geçirildi. İETT, 2019 yılından bugüne kadın çalışan oranını %213, kadın yönetici sayısını ise %236 oranında artırdı.
Zirve Saatlerde En Verimli Filo
Uluslararası Otobüs Kıyaslama Birliği (IBBG) verilerine göre İETT, 2024 yılında trafik yoğunluğunun en yüksek olduğu zirve saatlerde %87 filo kullanımıyla alanının en başarılı kurumu oldu. İETT’yi %83 ile Paris, %82 ile Montreal ve Washington takip etti. IBBG ülkeleri ortalaması ise %77 olarak gerçekleşti.
Açık İhale Oranı %95’e Ulaştı
İETT, tüm iş ve işlemlerini açık, şeffaf, rekabete dayalı ve kamu yararını gözeterek gerçekleştiriyor. 2024 yılında gerçekleştirilen ihale tutarının %95’i açık ihale usulüne göre yapıldı. Türkiye’deki tüm kamu kurumlarının açık ihale gerçekleştirme oranı ise son verilere göre %55 seviyelerinde bulunuyor.
Yolculuk Başı Gelir %27’ye Düştü
Kar amacı gütmeyen toplu ulaşım kurumları, dünya genelinde birçok metropolde giderlerinin tamamını gelirlerinden karşılayamamakta ve sübvanse edilmektedir. Türkiye’nin içinde bulunduğu yüksek enflasyon ortamı da bu oranı daha da artırmaktadır. İstanbul’da gelirlerin giderleri karşılama oranı 2015 yılında %68 iken, artan maliyetlerle bu oran 2024 yılında %27’ye kadar gerilemiştir. İstanbul’da bir yolcunun maliyeti 2024 yılında yaklaşık 40 TL iken, elde edilen yolcu başına gelir ise yaklaşık 11 TL’dir.
İBB’den Yıllık 24 Milyar TL Ulaşım Sübvansesi
Bir yolcu başına yaklaşık 29 TL olan bu fark İstanbul Büyükşehir Belediyesi tarafından sübvanse edilmektedir. İstanbul’da yıllara sari olarak artan bu sübvansiyon miktarı, 2019 yılında 2,6 milyar lira iken, 2023 yılında 16,2 milyar lira olarak gerçekleşmiş ve 2024 yılı sonunda 24 milyar liraya ulaşmıştır. Ayrıca Özel Halk Otobüsleri İşletme Sistemi (ÖTİS) kapsamında, özel halk otobüsü yolculuk gelirlerinden bugüne kadar 15 milyar lira gelir elde edilmiş, yaklaşık 35 milyar lira ise özel halk otobüsü sahiplerine ödeme yapılmıştır. Aradaki 20 milyar liralık sübvansiyon da İBB tarafından karşılanmıştır.
Dünya Örneklerinde Sübvansiyon ve Gelir-Gider Dengesi
İstanbul’da gelirin gideri karşılama oranı %27 seviyesindeyken, Lizbon’da bu oran %55, Londra ve Paris’te %68 seviyelerinde bulunmaktadır. Singapur ise %112 ile gelirlerin giderlerin üzerinde olduğu bir örnek teşkil etmektedir. Aynı şehirlerde bir yolcunun toplu ulaşımda yaptığı ortalama yolculuk mesafesine bakıldığında, Paris’te 2.8 km, Berlin’de 3 km, Brüksel’de 4 km iken, İstanbul’da bu mesafe 8.3 km’dir. Bu da İstanbul’da toplu ulaşım ücretlerinin diğer şehirlere göre düşük olmasına rağmen, kat edilen mesafenin iki katından fazla olduğunu göstermektedir. Dünya genelinde toplu ulaşımda bir bilet fiyatı dolar bazında kıyaslandığında İstanbul 0.7 dolar ile en uygun seçeneklerden biridir. Bu rakam Singapur’da 1.1, Paris ve Londra’da 2.2, Barselona, New York ve Brüksel’de 2.9, Berlin’de ise 4.1 dolardır.
Akaryakıt Fiyatlarındaki Artış ve Vergi Yükü
İETT’nin maliyet artışındaki en önemli faktörlerden biri akaryakıt fiyatlarındaki astronomik artıştır. 2018 yılında 5.45 TL olan motorin litre fiyatı, 2021 yılına kadar 3 yılda %18 artışla 6.43 TL olurken, 2021-2024 yılları arasındaki 3 yıllık süreçte ise %550 artışla 41.87 TL’ye çıkmıştır. Bu artış İETT’nin yıllık akaryakıt ödemesini 2018’deki 473 milyon TL’den 2024’te 5 milyar 430 milyon TL’ye yükseltmiştir. İETT, kar amacı gütmeyen bir kamu kurumu olmasına rağmen akaryakıt alımlarında %40 oranında vergi ödemektedir. Yıllık yaklaşık 10 milyar TL’nin üzerinde akaryakıt alan İETT’nin ödediği akaryakıt vergisi tutarı 4 milyar 500 milyon lirayı bulmaktadır. Bu vergi miktarıyla sadece bir yılda 650 yeni otobüs alınabileceği ve 5 yılda tüm filonun yenilenebileceği belirtilmektedir.
Dünya Genelinde Toplu Ulaşıma Destek Örnekleri
Dünya genelinde birçok ülke ve şehirde merkezi yönetimler tarafından vergi muafiyeti ve araç alım teşvikleri gibi fonlarla toplu ulaşıma destek verilmektedir. Almanya, İngiltere, Amerika, Polonya, Portekiz ve İspanya bu ülkelere örnek teşkil etmektedir. Elektrikli araç yatırımları da merkezi hükümetler tarafından ekonomik olarak desteklenmektedir. New York’ta toplu ulaşım gelirlerinin %42’si köprü ve tünel geçiş ücretlerinden elde edilirken, İngiltere’de toplu ulaşım birimleri kullandıkları akaryakıt vergisinin %80’inden muaf
