Rus hükümeti, insansız hava araçları (İHA) geliştirme ve üretiminde dünya lideri olma hedefiyle kapsamlı ve çok seviyeli bir strateji ortaya koydu. Bu strateji, büyük federal ve eyalet fonları, binlerce yeni girişim ve hatta okul çocuklarına yönelik sistematik eğitimleri içeriyor. Ukrayna’daki savaşta İHA’ların kilit bir teknoloji olarak öne çıkması, Rusya’nın bu alana verdiği önemi artırdı.
Savaşın Getirdiği İHA Odaklanması
Şubat 2022’de başlayan Ukrayna’daki savaşta, genellikle birkaç kilogramdan ağır olmayan ve kolayca bulunabilen ticari bileşenlerden üretilen ucuz İHA’lar, cephenin her iki tarafında da askerlere ve özellikle Ukrayna şehirlerindeki sivillere ölüm ve psikolojik travma yaşattı. Bu teknolojilerin stratejik önemi hem Kiev hem de Moskova tarafından hızla kavrandı. Her iki taraf da, çok yönlü hava platformlarının yerli üretimini artırmak ve düşmanın kullandığı yeni karşı tedbirleri sürekli olarak alt etmek için iddialı inovasyon stratejileri geliştirdi.
KOBİ’lere Vurgu ve Devlet Desteği
Rusya’nın silah ekonomisinde devlet müdahalesi yoğun olsa da, İHA stratejisi ülke genelindeki yeni kurulan şirketleri ve küçük işletmeleri desteklemeye verdiği önemle dikkat çekiyor. Rus haber ajansı TASS’ın Mart ayında bildirdiğine göre, İHA üretimiyle uğraşan yaklaşık 900 şirketin %70’i küçük veya orta ölçekli işletme olarak kabul ediliyor ve bu küçük işletmeler toplamda 7.000’den fazla kişiyi istihdam ediyor. TASS, bu durumun büyük ölçüde KOBİ segmentine yönelik hükümet destek tedbirlerinin uygulanmasından kaynaklandığını belirtti.
Büyük oyuncular da bu pastadan pay alıyor. Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin tarafından 2006 yılında ülkenin uçak tasarımı ve üretimindeki ana varlıklarını birleştirmek için kurulan United Aircraft Corporation (UAC), Haziran ayında özel bir insansız sistemler bölümü kuracağını ve milyarlarca ruble ile finanse edeceğini duyurdu. UAC genel müdürü ayrıca, şirketin özel sektör oyuncularını araştırarak onlara büyük bir devlet kuruluşuyla iş birliği yapma “fırsatı” vereceğini belirtti.
Büyük Yatırımlar ve Çift Kullanımlı Teknoloji Odaklılığı
Rusya, Ukrayna gibi, İHA sektörüne muazzam miktarda para yatırdı. Rusya, 2022-2025 yılları arasında İHA üretimine 243 milyar ruble (3 milyar dolar) ayırdı. Önümüzdeki üç yıllık bütçeye ise 112 milyar ruble (1,38 milyar dolar) daha ayrıldı. Bu, hükümetin kendi bütçesinin neredeyse üçte birini oluşturan askeri harcamalara ek ve ayrı bir kaynak.
Moskova’nın İHA fonları için açıkladığı hedefler çoğu zaman sivil uygulamalar olarak gösteriliyor. Geliştirilen İHA’ların tarım, altyapı izleme ve teslimat hizmetlerinde kullanılmak üzere tasarlandığı iddia ediliyor. Ancak teknolojinin doğası gereği, sivil ve askeri arasındaki sınırlar genellikle belirsizdir. Örneğin, uzun boru hatlarını gözetlemek için kullanılabilen teknolojiler, savaş başlıklarını cephe hattına ulaştırma kapasitesine de sahiptir. Bu sözde çift kullanımlı teknolojileri desteklemek, Rus hükümetinin stratejisinin kilit noktalarından biridir ve sivil görünüm, genellikle makul bir inkârın ince bir perdesinden ibarettir.
The Insider’a konuşan Rusya Tarım ve Ticaret Bakanı Anton Afanasyev, “Net bir sınır yok; teknoloji hem askeri hem de sivil amaçlarla kullanılabilir” dedi.
Eğitimde İHA’lar: Okullara Uzanan Strateji
Kasıtlı olarak çift amaçlı kullanılan drone çalışmaları, drone şirketlerinin ötesine, okullara da uzanıyor. Rusya’daki birçok eğitim kurumu, drone’ların geliştirilmesi, inşası ve işletimi ile ilgili müfredatlar uygulamaya koydu. The Insider’dan bir alıntı, 17 yaşındaki bir drone eğitmeninin sözlerini aktarıyor: “Savaşta gerekli olduğunu söylememiz yasaktı ve geliştirmeler için sivil uygulamalar geliştirdik. Bu bir çocuk programı. Yani bir projenin her zaman çift amaçlı olması gerekir… Karşılaştığım tüm yarışmalarda hep böyle söylenmemiş bir kural vardır.”
Okul çocuklarının hükümetin İHA planlarına dahil edilmesi resmi bir politika olup, Stratejik Girişimler Ajansı gibi devlet kurumları tarafından destekleniyor ve yarışmalar Rosatom, Rostec ve Almaz-Antey gibi devlete ait savunma sanayi şirketleri tarafından destekleniyor. İHA girişimlerine katılım bazen ek sınav puanları veya daha iyi kariyer fırsatları vaatleriyle ödüllendiriliyor. Diğer zamanlarda ise öğrenciler, askeri uygulamalara sahip İHA’ların yapımına veya testine doğrudan dahil oluyorlar. Programın en azından bazı kısımları bizzat Putin tarafından onaylandı.
Hızlı Üretim Artışı ve Küresel Liderlik Hedefi
Bu strateji, istenen etkilerden bazılarını gösteriyor. Rusya, Ukrayna’daki savaşın ilk tam yılı olan 2023’e kıyasla 2024’te yıllık bazda 2,5 kat daha fazla İHA üretti. Ukrayna istihbarat bilgilerine göre, o zamandan bu yana Rus uzun menzilli İHA üretimi bir yıldan kısa bir sürede beş kat arttı. Putin, 2024’teki yükselen rakamları açıklarken, Rusya’nın 2030 yılına kadar insansız hava aracı sistemleri alanında küresel teknoloji liderlerinden biri olmasını istediğini söyledi.
Stratejik Derinlik ve Uzmanlaşmış Merkezler
Kremlin’in İHA stratejisinin benzersiz bir yönü, geniş coğrafi yayılımıdır. 2025-2027 yılları arasındaki federal bütçede, İHA teknolojileri araştırma ve üretimi için on bir özel bölgesel merkeze 21 milyar ruble (260 milyon dolar) tahsis edilmektedir. Bu merkezlerin çoğu, serbest ticaret bölgeleri, teknoloji parkları veya uzun süredir faaliyet gösteren araştırma ve sanayi tesislerinin yakınları gibi mevcut ticari altyapılar dahilinde kurulmuştur. Bu merkezler, Rusya’nın Baltık kıyısındaki St. Petersburg Teknoparkı’ndan Sibirya’nın derinliklerindeki Tomsk’a kadar uzanmaktadır. Kremlinologlar bu yayılmayı “stratejik derinlik” olarak adlandırıyor, zira tesislerin dağıtılmasıyla, tek bir düşman saldırısının belirli bir kabiliyeti ortadan kaldırması daha zor hale geliyor. Bu tesislerin birçoğu Ukrayna’nın insansız hava aracı saldırılarının hedefi oldu.
Ayrıca, on bir merkezin çoğunun İHA üretiminde belirli bir alanda uzmanlaştığı görülüyor. Örneğin, Moskova ve St. Petersburg’daki tesisler ileri Ar-Ge ve ileri teknoloji çalışmalarına odaklanırken, Tomsk elektrikli bileşenler ve özel yerleşik sistemler üretiyor, Perm ise motor ve tahrik sistemleri geliştiriyor.
Yelabuga: Dünyanın En Büyük Drone Fabrikası
Rusya’nın merkezinde, Kazakistan’ın kuzeyinde bulunan Tataristan’daki özel merkez, dünyanın en büyük drone fabrikasına ev sahipliği yapmaya başladı. Uydu görüntüleri, tesisin büyük bir genişleme sürecinden geçtiğini gösteriyor. Analistlere göre, özel ekonomik bölgede daha fazla üretim tesisinin yanı sıra on binlerce işçiyi barındırabilecek konutlar üzerinde de çalışmalar yürütülüyor.
Yelabuga fabrikası, Rusya’nın İran’ın kötü şöhretli Shahed-136 kamikaze insansız hava aracının yerli versiyonu olan Geran-2’yi monte ettiği yer olarak belirlendi. Büyük bir patlayıcı savaş başlığına sahip bu ucuz ve sağlam uçan kanatlar, Rusya’nın Ukrayna’ya yönelik hava saldırılarının vazgeçilmezi haline geldi. Yakın zamanda 700 metre uzunluğunda iki yeni montaj salonunu tamamlayan fabrikanın, bu başıboş mühimmatı günde üç vardiya halinde, 24 saat boyunca ürettiği bildiriliyor.
İthal İkamesi ve Bağımlılıklar
Rus drone alanının temel hedeflerinden biri, bir ürünün tüm parçalarını yurt içinde üretmeye yönelik ortak çabaları ifade eden moda tabir olan ithal ikamesi olmuştur. Özellikle Rusya’nın ileri teknoloji sektörü, Batı yaptırımları ve ihracat kontrollerinden olumsuz etkilenmiş durumda ve yerel kapasiteler, örneğin çip üretim süreçlerinde, genellikle en son teknolojinin önemli ölçüde gerisinde kalıyor. Benzer şekilde, insansız hava araçları söz konusu olduğunda Rusya, özellikle Çin’de üretilen parçalar olmak üzere, hâlâ büyük ölçüde dış ithalata bağımlı. Moskova ve Pekin stratejik ortaklık anlaşması imzalamış olsa da, bu bağımlılık Kremlin için büyük bir zafiyet teşkil ediyor.
Rusya, İHA gövdelerinden motorlara, mikroçiplerden rotorlara kadar tüm bileşenleri yurt içinde üreterek, ekonomisini ve askeri üretimini hâlâ yavaşlatan temel baskı noktalarını ortadan kaldırarak, toprakları dışında olup biten her şeyden bağımsız olmayı hedefliyor. Rusya’nın ağır yaptırımlara tabi tuttuğu İran ve Kuzey Kore gibi bazı ortakları da benzer stratejiler izlemiş olsa da, onların örnekleri de küresel ticaretten kopuk olduklarında refahın ne kadar sınırlı olduğunu göstermiştir.
Her ikisi de Rusya’nın İHA stratejisinde önemli roller oynadı. Washington Post’un 2023 tarihli haberine göre, İran, Tataristan’ın Alabuga özel ekonomik bölgesinde Rusya’nın en büyük İHA fabrikasının kurulması için gerekli planları ve malzemeleri sağladı. Ukrayna istihbaratı ise Rusya’nın hem Kuzey Kore’nin yerli İHA kapasitesini geliştirdiğini hem de Yelabuga’da kullanılmak üzere “münzevi krallıktan” ucuz iş gücü alabileceğini ima etti. Bu amaçla, Rusya’nın Duma’sı, tüm insansız hava araçları ve motorlar gibi ithal İHA bileşenleri için katma değer vergisini kaldıran ve daha önceki vergi teşviklerini genişleten bir politikayı onayladı.
