Dersimde demiryolu izleri



Dersimde demiryolu izleri :Cumhuriyet döneminde görünürde iktisadi ve sosyal iletişimi sağlamak için yapıldı denen demiryollarının askeri bir araç olarak kullanıldığı, Dersim olaylarından da belli

Cumhuriyet kurulduğundan beri hazırlanan Kürt raporlarının ortak pek çok önerisinden biri pek telaffuz edilmese de belki de devletin aşırı engebeli Kürt coğrafyasına kalıcı olarak yerleşmesini sağlamıştır: Demiryolu. Görünürde iktisadi ve sosyal iletişimi sağlamak için yapıldı dense de demiryolları aslında askeri amaçlarla yapılmaktaydı. Doğudaki askeri harekâtlarda kazanılan “başarıların” demiryollarının doğuya ilerlemesiyle bir paralellik gösterdiği, nereye vardığında hangi kanunun çıktığı demiryollarının tarihine bakıldığında kolayca anlaşılıyor. Şehirlere ulaşması vesilesiyle yapılan konuşmaların satır aralarında da bunun asıl amacına dair sinyaller veriliyor.

İnönü’den inciler

Demiryolları cumhuriyetin en önemli stratejik aracıydı. 1925’te çıkan Şeyh Sait isyanı bastırılırken bölgeye giden demiryollarında, Fransızlardan izin alınarak askerler bölgeye taşınır ve isyan bu şekilde bastırılır. Daha sonra bu isyanın bakayaları Ağrı Dağı civarına çekilirler ve burada yeni bir isyan başlatırlar. Ağrı Dağı’nın batısını da ele geçirerek dört yıl boyunca yönetirler. Bu isyanın bastırılamamasının en muhtemel sebebi buralara ulaşımın olmamasıdır. Daha sonra demiryolları Sivas’a vardıktan yaklaşık iki ay sonrasına kadar isyan kontrol altına alınır ve tek tük çarpışmalarla 1932’ye kadar devam eder. Demiryollarının Sivas’a varması vesilesiyle İsmet İnönü nutkunda bu yollarının askeri önemini şöyle özetler: “Bu memlekette Türk milletinden ve Türk camiasından başka millî mevcudiyet iddiasına haklı bir ekseriyet yoktur. Bu basit hakikat bu şimendiferler hudutlarımıza vardığı zaman , hiç kimsenin tereddüt etmeyeceği, hiç bir fesadın müessir olmayacağı bir katiyetle bir daha sabit olacaktır.” (Akşam, 1 Eylül 1930)

1934 yazında demiryollarının Elaziz’e varması münasebetiyle başvekil meclis konuşmasında şu beyanatta bulunur: “Türk vatanının demir ağlarla örülmesi, iktisadî ve siyasî sahada bütün milletin bir tek kaya parçası gibi perçinlenmesi ve kenetlenmesi demektir”. Kaldı ki demiryolu Elaziz’e varıldığında İskân Kanunu kabul edilir. Yine 1935 yılı cumhuriyetin stratejik açıdan önemli bir yılıdır, çünkü aynı yılın kasım ayının sonunda demiryolları Diyarbakır’a varmıştır. Bilindiği üzere Diyarbakır askeri açıdan önemli bir şehirdi. Hava ve kara kuvvetlerinin mühim bir miktarı bu şehirde tutulurdu.

Demiryollarının yüzde 70’i Ankara ’nın doğusuna yapılmıştır. Çünkü Ankara’nın batısı daha düz bir alan olduğundan daha az masrafla demiryolu yapılabilmekteydi ve Osmanlı zamanında bunlar yapılabilmişti. Fakat doğuda masraf iki, bazen üç katına çıkmaktaydı. Demiryollarının geçeceği güzergahlar bazen projede olduğu gibi gitmemekte, kazarken sert kayalar çıkması durumunda güzergah değiştirilmek zorunda kalınmaktaydı. İhaleyi alan şirketler de sürekli olarak işi zamanında teslim edememe riskiyle karşı karşıyaydı. Elbette, o zaman, bugünkü gibi iş makineleri olmadığı için kazma gibi alet ve edevatlar kullanılmaktaydı. Prof. Dr. Yildiz Demiriz’in ‘Demir Yolcular’ kitabında bulunan fotoğraflar, bunu çok açık göstermekte. Son olarak, Rayhaber’e göre Fevzipaşa – Diyarbekir hattı 504 km. uzunluğundadır. Bu hatta 64 tünel, 37 istasyon, 1910 menfez ve köprü vardır. Ayda ortalama 5000 ile 18.400 kişi çalışmıştır. Bu durum bu hatların maliyeti ve hatlara atfedilen önem için sanırım bir fikir verebilir.

Etnik mühendislik aracı

Demiryollarının Diyarbakır’a varmasından birkaç ay önce Tunceli Kanunu için görüşmeler başlar. 16 Ekim 1935’te yapılan CHP parti grubu toplantısında önceden kararlaştırılan kanun layihaları tartışılır. Bu toplantıda Dersim için önceden düşünülmüş olan plan için kanuni düzenlemeye dair kararlar alınır. 7 Kasım 1935’te Esbabı Mucibe takdim edilir. 23 Kasım 1935’te Fevzi Paşa Diyarbakır demiryolu açılır. Bundan yaklaşık bir ay sonra 25 İlk Kanun (Aralık) 1935’te Tunceli kanunu mecliste görüşülür ve Fransız arşivlerinde kullanılan bir ifadeyle kanun “hiç beklemeksizin” kabul edilir.

Dersim Katliamı sırasında ve sonrasında batıya tehcir edilenlerin sevkinde de demiryolları kullanılır. Bu noktada Demiryollarının bir diğer işlevi de ortaya çıkıyor: Etnik mühendisliği gerçekleştirmek için kullanılan en gelişmiş ve hızlı araç… Sonradan ortaya çıkan Dersimlilerin iskânlarına dair sınırlı sayıdaki belgelerde görüldüğü üzere Elazığ istasyonundan trene bindirilen sürgünlerin hangi istasyonda indirilip nereye sevk edileceği önceden belirlenmiştir. Hatta askerler düz yerlerde nakliyatı kolaylaştırmak için demiryollarının etrafında çadırlar kurarlardı. 1937’de Islahiye’de olduğu gibi.

Demiryolları yapılırken halk bunun kendisine dönük bir önlem olduğunu elbette biliyordu. Fakat buna karşı koyacak güçten yoksundu. Nitekim Nuri Dersimi bir hâkimin kendisine yönelik sözlerini hatıralarında şöyle yazar: “Doğuda yapılmakla olan tiren hatları, askeri maksatla yapılıyor. Bu hatlar Doğudaki Kürtlüğü imha içindir. Hatlar ikmal edildiği zaman arzunuz dairesinde(!) ırkınızın imha ve tehcir edildiğini de görürsünüz”. Bu durumu Başvekil de doğrular ve şöyle yazar: “Dersim meselesini nihayet demiryolu halletti”. Dolayısıyla o dönem demiryolları, iktisadi ve sosyal iletişimi sağlamaktan öte askeri maksatlarla ve halkı batıya daha kolay yerleştirmek üzere yapılmıştır. Kanunların kabulü demiryollarının önemli şehirlere varmasına denk getirilmiş ve uygulamadaki sıkıntılar bertaraf edilmiştir.

Reklamlar