Kırgızistan Çin demiryolu projesini neden reddetti

Kırgızistan Çin demiryolu projesini neden reddetti :Bişkek’te düzenlenen basın konferansında konuşan Kırgızistan Devlet Başkanı Almazbek Atambayev’in Çin’in inisiyatifinde yürütülmekte olan demiryolu projesine katılmaktan vazgeçtiklerini açıklaması üzerine görüşlerini aldığımız Sovyet Dönemi Sonrası Devletleri Araştırma Merkezi Başkanı Aleksey Vlasov, Rusya’nın Sesi Radyosu’na verdiği demeçte, bir Çin projesi olan Çin – Kırgızistan – Özbekistan Demiryolu’ndan Kırgızistan’ın vazgeçmesinin, uzmanların söz konusu projenin ülke yararına olmadığı yöndeki görüşünün Bişkek tarafından anlaşılmış olması ile açıkladı.
Çin – Kırgızistan – Özbekistan Demiryolu’na Bişkek’ten ziyade daha çok Pekin ve Taşkent’in ihtiyaç duyduğunu açıkça ifade etmenin zamanı gelmiştir. Projenin gündeme geldiği ilk zamanlarda söz konusu Çin girişiminin aktif bir şekilde lobisini yapan, bu demiryolunu ‘‘yeni ipek yolu’’ olarak nitelendiren ve bu projeye o dönemde karşı çıkanların Kırgızistan’ın düşmanları olduğunu söyleyen Devlet Başkanı Almazbek Atambayev, gelinen noktada demiryolunun Kırgızistan’ın hiçbir sorununu çözmediğini kabul etmek durumunda kaldı.
İçerisinde muhaliflerin de bulunduğu uzmanlar, konuyla ilgili olarak önceden yapmış oldukları değerlendirmelerde, söz konusu projenin Kırgızistan açısından sadece cazip olmayan bir projeden ziyade, ülkeye çok ciddi maddi külfetler yükleyeceğini ve bu büyük harcamaların Çin’e tahsis edilecek olan ek kredi veya yer altı kaynakları gelirleri ile kapanmasının da çok zor olacağını belirtmişlerdi. Çin’in kendi projesini hayata geçirmek için Kırgızistan’ın gümüş, alüminyum, bakır ve kömür madenlerine doğrudan erişebilmesinin önünü açan finansman şeması, muhalefet tarafından ‘‘yasadışı’’ olarak nitelendirilmişti. Sovyet Dönemi Sonrası Devletleri Araştırma Merkezi Başkanı Aleksey Vlasov, projenin Rusya’nın bölgedeki çıkarlarına ters düştüğü görüşünde:
Çin demiryolu, Rus demiryolundan farklı ölçü ve özelliklere sahip. Bir çok uzman, söz konusu durumu, bölgede ortaya çıkan yeni stratejik gerçekliği güvence altına alan bir olgu olarak değerlendirmişti. Bu projenin hayata geçirilmesi durumunda Çin, Orta Asya’da bulunan ülkeler üzerinde bir takım ekonomik ve finansal baskı unsurlarını eline alacak ve bu suretle bölge ülkeleri üzerinde zaten hissedilmekte olan ABD baskısına bir de kendisininkini eklemek suretiyle bölgedeki dış ekonomik baskıyı daha da arttıracaktı. Bu proje, içerisinde Bağımsız Devletler Topluluğu bölgesinin entegrasyon projeleri de dahil olmak üzere, gelecekteki Rus projeleri için ciddi sıkıntılar yaratabilirdi.
Çin – Kırgızistan – Özbekistan Demiryolu projesine ilişkin anlaşmanın Çin Devlet Başkanı Xi Jinping’in geçtiğimiz sonbaharda bölgeye yaptığı ziyaret esnasında imzalanması planlanmaktaydı. Fakat bu plan gerçekleşmedi. Anlaşmanın imzalanmasına Taşkent’in mi yoksa Bişkek’in mi engel olduğu o dönem itibariyle anlaşılamamıştı. Tüm bu gelişmelere rağmen, Aleksey Vlasov Çin’in yenilgisinden bahsetmek için henüz çok erken olduğunu ifade ediyor:
Bu proje, Çin’in Orta Asya’ya ulaşma politikasının önemli parçalarından biridir. Bu sebeple, Kırgızistan’ın söz konusu projeyi reddetmesi, Çin’in bölge üzerindeki hedef ve isteklerini bir ölçüde kısıtlamaktadır. Fakat Çin, bölgedeki diğer aktörlere göre çok daha farklı bir zamansal ritim içerisinde hareket etmektedir. Bu sebeple söz konusu başarısızlık, Çin’in Orta Asya bölgesindeki altyapı planlarından tümüyle vazgeçtiği anlamına gelmemektedir.
İleriki dönemlerde İran’dan başlayarak Türkmenistan, Özbekistan ve Kırgızistan üzerinden Çin’e kadar uzanan bir demiryolu projesini İran’ın ve Çin’in ortaklaşa gerçekleştirmeleri de olasılıklar dahilindedir. İran kendi ekonomik menfaatleri ile doğrudan alakalı olan bölgesel çaptaki birçok projeyi ve girişimi defalarca kez dile getirmişti. Aleksey Vlasov, jeopolitik sebeplerle bu girişimlerin hiçbir tanesinin şimdiye kadar hayata geçirilemediği ifade ederek konuyla ilgili olarak önemli bir tahminde bulunuyor:
İran ile ABD arasındaki ilişkiler değişiyor. İran üzerinde uygulanmakta olan yaptırımların ve ambargoların da hafifletilmesi olasılıklar dahilinde. Tüm bu gelişmelerin oluşturduğu yeni zeminde, İran’ın Orta Asya ile ilgili olan girişim ve projeleri, büyük bir ihtimalle, eskiden olduğu gibi Batı’nın engeline takılmayacaktır. Bu sebeple Çin’in projesine nazaran daha az maliyet yükleyecek olan olası bir İran demiryolu projesinin, ileriki dönemlerde Kırgızistan’ın dikkatini ve ilgisini çekmesi mümkündür.
Bu arada bir başka hususu daha belirtmekte fayda var. İran’ın demiryolu projesi, ABD’nin güçlü bir şekilde üslenmeye başladığı ülkeleri kapsamaktadır. Bugün Afganistan’dan çıkmakta olan ABD Ordusu, Kırgızistan ve Özbekistan’a; yani Afganistan ve Çin sınırına yakın bir bölgeye konuşlanmayı planlamaktadır. Jeopolitik bakış açısı ile bu durumun Çin’in Orta Asya’daki imkanlarını kısıtlayabileceğini ifade etmek mümkündür.
Bu sebeple, ABD’nin Orta Asya ülkelerini kapsayan bir İran – Çin demiryoluna her halükarda karşı çıkacağını söyleyebiliriz. Çünkü bu demiryolu Hürmüz Boğazı’nda herhangi bir zorlayıcı etkenin ortaya çıkması halinde, İran’ın Çin’e petrol iletebileceği alternatif bir ek gelir kanalı olacaktır. Tüm bu senaryolar ve tahminler doğrultusunda, İran’ın demiryolu projesine Çin’in destek vereceğini söyleyebiliriz.
İran – Çin demiryolu, gerçekleşmesi halinde Orta Asya ülkelerini bölgede derinleşen ABD – Çin rekabetinin sahası haline getirecektir. Ve bu durum da Türkmenistan, Özbekistan ve Kırgızistan siyasi elitlerinin kendi ülkelerinden geçecek olan demiryoluna ilişkin proje konusunda nihai kararlarını vermeleri noktasında değerlendirecekleri en önemli argümanlardan biri olacaktır.