Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP); Projenin temel hedefi, bölge halkının gelir düzeyiyle beraber hayat standardını yükselterek, Güneydoğu Anadolu’yla diğer bölgelerimiz arasındaki gelişmişlik farkını ortadan kaldırmak, kırsal alandaki verimliliği ve istihdam olanaklarını arttırarak, sosyal istikrar, ekonomik büyüme gibi hedeflere katkıda bulunmaktır. GAP, çok sektörlü, entegre ve sürdürülebilir kalkınma anlayışı ile ele alınan bölgesel bir projedir.
Tarihçe ve Özellikler
Mustafa Kemal Atatürk’ün direktifleri ile Fırat Nehri üzerindeki araştırmalar 1936 yılında başlamış, aynı yıl Keban ve Kemaliye Gözlem İstasyonları (AGİ) ve 1945 yılında da Dicle üzerinde Diyarbakır AGİ açılmış, sonraki yıllarda kullanılacak veriler toplanmaya başlamıştır.
DSİ tarafından 1967 yılında yayınlanan Fırat İstikşaf Raporunda Keban mansabında Yüksek Taşüstü ve Hisarköy olmak üzere iki baraj ve toplam 1900 MW gücünde iki santral ile 8,1 TWh/yıl elektrik enerjisi üretimi ve 480.000 hektar arazinin sulanması öngörülmüştür. 1968 yılında yayınlanan DSİ’nin Dicle Havzası İnkişaf Raporunda ise çeşitli boyutlarda 20 baraj ile 190.000 hektar arazinin sulanması; toplam 770 MW gücünde 16 santral ile 3,9 TWh/yıl elektrik enerjisi üretiminin gerekliliği üzerinde durulmuştur.
Proje önce Aşağı Fırat ile sınırlı tutulmuş ve daha sonra Dicle Havzasının da dahil edilmesiyle, Fırat ve Dicle Havzalarında Su ve Toprak Kaynaklarını Geliştirme Projesi olarak isimlendirilmiş ve zaman içerisinde de Güneydoğu Anadolu Projesi veya kısaca GAP adını almıştır.
Kuruluş amacı, kapsamındaki yörelerin süratle kalkındırılması, yatırımların gerçekleştirilmesi için; plan, altyapı, ruhsat, konut, sanayi, maden, tarım, enerji, ulaştırma ve diğer hizmetleri yapmak veya yaptırmak, yöre halkının eğitim düzeyini yükseltmek için gerekli tedbirleri almak veya aldırmak, kurum ve kuruluşlar arasındaki koordinasyonu sağlamak olan Güneydoğu Anadolu Projesi Bölge Kalkınma İdaresi Teşkilatı, 6 Kasım 1989 tarih ve 20334 sayılı Resmi Gazetede yayınlanan 388 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile kurulmuştur. Güneydoğu Anadolu Projesi Bölge Kalkınma İdaresi Teşkilatının en yüksek karar organı olan GAP Yüksek Kurulu, Başbakan veya görevlendireceği bir Devlet Bakanının başkanlığında, GAP’tan Sorumlu Devlet Bakanı, DPT Müsteşarlığının bağlı olduğu Devlet Bakanı ile Bayındırlık ve İskân Bakanından oluşmakta, her türlü plan, proje ve programları inceleyerek karara bağlamaktadır. GAP İdaresi Başkanlığı Ankara’da, Bölge Müdürlüğü Şanlıurfa’da bulunmaktadır.
Kalkınma programı; sulama, hidroelektrik, enerji, tarım, kırsal ve kentsel altyapı, ormancılık, eğitim ve sağlık gibi sektörleri kapsamaktadır. Kaynakları Programı; 22 baraj, 19 hidroelektrik santrali ve 1,7 milyon hektar alanda sulama sistemleri yapımını öngörmektedir. Enerji santrallerinin toplam kurulu gücü 7476 MW olup yılda 27 milyar kW saat enerji üretimi planlanmaktadır. Artık günümüzde GAP, sadece su ve toprak kaynaklarının geliştirilmesi projesinden çok, bölgenin ekonomik ve sosyal hayatını büyük ölçüde etkileyici karaktere sahip olan entegre kalkınma projesi olarak nitelendirilmektedir.
GAP sulamalarının 214.000 hektarı işletme halindedir. İnşaatı devam eden sulamalar ise 156.000 hektardır. Toplam 14 baraj ve 8 hidroelektrik santral tamamlanmıştır. Ayrıca 1 baraj ve 1 hidroelektrik santral inşaatı devam etmektedir.
Bakanlar Kurulu kararı ile GAP’ın tamamlanması için hedef 2010 yılı olarak belirlenmiştir. Bu hedefe ulaşmak amacıyla, ilgili tüm kamu kurum ve kuruluşların, GAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığının çalışmalarına katkı vermesi ve bu çerçevede GAP 2010 Entegre Planı ve Uygulama Programının hazırlaması öngörülmüştür.
Proje, gelecek kuşaklar için kendilerini geliştirebilecekleri bir ortam yaratılmasını amaçlayan sürdürülebilir insani kalkınma felsefesi üzerine kurulmuştur. Kalkınmada eşitlik ve adalet, katılımcılık, çevrenin korunması, istihdam, mekânsal planlama ve alt yapının geliştirilmesi GAP’ın temel stratejisidir.
Yer : 1) Dicle ve Fırat Havzaları 2) Adıyaman, Batman, Diyarbakır, Gaziantep, Kilis, Mardin, Siirt, Şanlıurfa, Şırnak
Tarih : 1977-2010
İşveren : Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü ve GAP İdaresi
Müşavir : Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü ve GAP İdaresi
Bedel : 26,2 Milyar ABD Doları
