Erdal İnönü, (Doğum tarihi 6 Haziran 1926, Ankara – Ölüm tarihi 31 Ekim 2007, Houston), Türk fizikçi, bilim insanı ve siyasetçi. Türkiye Cumhuriyeti’nin ikinci Cumhurbaşkanı İsmet İnönü’nün oğludur.
16 Mayıs ile 25 Haziran 1993 tarihleri arasında yaklaşık 1,5 ay süreyle Başbakanlık görevine vekâlet etti. 1991–1993 yılları arasında Başbakan Yardımcılığı yaptı. 1986’dan 1993’e kadar Sosyal Demokrasi Partisi (SODEP) Genel Başkanlığı görevini sürdürdü.
İnönü, 1983 yılında 12 Eylül Darbesi’nin ardından siyâsî faaliyet yeniden serbest bırakıldıktan sonra bütün öğretim ve yöneticilik görevlerinden ayrıldı ve aynı yıl Haziran ayında SODEP’in kurucu üyeleri arasında yer alarak partinin ilk Genel Başkanı oldu. Kurucu üyeliğinin Millî Güvenlik Konseyi tarafından veto edilmesine karşın, Aralık 1983’te yeniden SODEP Genel Başkanlığı’na seçildi. 1984 Yerel Seçimleri’nde partisi %23.4 oy alarak ikinci sırada yer aldı. 1985 yılında SODEP’in Halkçı Parti ile Sosyaldemokrat Halkçı Parti (SHP) adı altında birleşmesinin ardından 1986 yılında partinin Genel Başkanı oldu. Partisi, 1986 Türkiye milletvekili ara seçimleri’nde %22.6 oy alarak 3. sıraya düşerken, İnönü İzmir Milletvekili olarak meclise girmiştir.
1991 Türkiye genel seçimleri’nin ardından SHP, Süleyman Demirel’in Genel Başkanlığını yaptığı Doğru Yol Partisi (DYP) ile bir koalisyon hükûmeti kurmuş ve İnönü’de Başbakan Yardımcısı olmuştur. 1993 Türkiye cumhurbaşkanlığı seçimi’nde Demirel Cumhurbaşkanı seçilince Başbakanlık görevine başlamıştır. Tansu Çiller DYP’nin Genel Başkanı seçilince ve Hükûmet kurunca İnönü, Başbakan Yardımcılığı görevini üstlenmiştir. 1995 yılında aktif siyasetten ayrılana kadar Dışişleri Bakanlığı görevini sürdürmüştür.
Erdal İnönü, İsmet ve Mevhibe İnönü’nün üç çocuğunun (Ömer ve Özden) ortancası olarak 6 Haziran 1926 tarihinde Ankara’da dünyaya geldi. İlk, orta ve lise öğrenimini Ankara’da tamamladı. 1943’te Ankara Gazi Lisesi, 1947’de Ankara Üniversitesi Fen Fakültesi fizik-matematik bölümünü bitirdikten sonra ABD’ye gitti. California Teknoloji Enstitüsü’nde (Caltech) fizik dalında yüksek lisans (1948) ve doktora (1951) dereceleri aldı. Bir süre Princeton Üniversitesi’nde araştırma yaptıktan sonra 1952’de Türkiye’ye döndü. Asistan olarak girdiği Ankara Üniversitesi Fen Fakültesi’nde 1955’te doçent oldu. 1957’de Sevinç (Sohtorik) İnönü’yle evlendi. 1958-60 arasında Princeton Üniversitesi’nde ve Oak Ridge Princeton National Laboratory’de konuk araştırmacı olarak bulundu. Ardından kuramsal fizik profesörü olarak Orta Doğu Teknik Üniversitesi’ne (ODTÜ) girdi.
ODTÜ’de teorik fizik bölüm başkanlığı (1960-64), Fen ve Edebiyat Fakültesi Dekanlığı (1965-68) yaptı. 1968’de ABD’ye giderek Princeton ve Columbia üniversitelerinde bir yıl süreyle konuk profesör olarak ders verdi. 1969’da yurda dönerek ODTÜ Rektör Vekilliğine, 1970’te de Rektörlüğüne seçildi. Mart 1971’de Rektörlük’ten ayrılarak yalnızca öğretim ve araştırma görevlerini sürdürdü. 1974’te fizik dalında TÜBİTAK Bilim Ödülü’nü kazandı.[1] Aynı yıl altı ay kadar Princeton Üniversitesi’nde konuk araştırmacı olarak çalıştı. 1975’te Boğaziçi Üniversitesi’ne geçti. Bir yıl sonra aynı üniversitenin Temel Bilimler Fakültesi Dekanlığı’na getirildi. Altı yıl süren bu görevden sonra 1982’de, Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu’nun (TÜBİTAK) İstanbul’da kurulan Temel Bilimler Araştırma Enstitüsü (Feza Gürsey Enstitüsü) Müdürlüğü’ne atandı.
Siyasî hayatı
Mayıs 1983’te, 12 Eylül Darbesi’nin ardından siyasi faaliyetler serbest bırakılınca bütün öğretim ve yöneticilik görevlerinden ayrıldı ve 6 Haziran 1983’te Sosyal Demokrasi Partisi’nin (SODEP) kurucu üyesi ve ilk Genel Başkanı olarak siyasal yaşama atıldı. Kurucu üyeliğinin Haziran 1983’te Millî Güvenlik Konseyi’nce veto edilmesine karşın, Aralık 1983’te yeniden SODEP Genel Başkanlığı’na seçildi.
SODEP ile Halkçı Parti’nin (HP) birleşmesinde yapıcı bir rol oynadı. SODEP’in 2-3 Kasım 1985’te Halkçı Parti ile Sosyaldemokrat Halkçı Parti (SHP) adı altında birleşmesinden sonra, SHP Genel Başkanlığı’nı partinin ilk genel kuruluna kadar Halkçı Parti Genel Başkanı Aydın Güven Gürkan’a bıraktı. Haziran 1986’daki kurultayda Genel Başkanlığa getirildi. 28 Eylül 1986’da yapılan ara seçimlerde İzmir’den Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne (TBMM) seçildi. Haziran 1987’deki SHP kurultayında yeniden SHP Genel Başkanlığı’na, 30 Kasım 1987’deki erken genel seçimler’de de ikinci kez İzmir Milletvekili seçildi.
İnönü liderliğindeki SHP, iktidardaki Anavatan Partisi’nin (ANAP) ağır bir hezimete uğradığı 1989 yerel seçimleri’nde oyların yüzde 28.7’sini alarak birinci parti konumuna yükseldi; SHP, başta İstanbul, Ankara ve İzmir olmak üzere 67 il merkezindeki belediye başkanlıklarının 39’unu elde etti.
İnönü, parti içinde Deniz Baykal, İsmail Cem ve Ertuğrul Günay’ın başını çektiği muhalefet grubuna karşı, kurultayları (Haziran 1988’de İsmail Cem’e, Aralık 1989, Eylül 1990 ve Ocak 1992’de de Baykal’a karşı) kazanarak Genel Başkanlık görevini sürdürdü.
Kasım 1991’deki erken genel seçimlerde oyların yüzde 20’sini toplayabilen SHP üçüncü parti olunca parti içi muhalefet, yitirilen oyların sorumluluğunu İnönü yönetimine yükledi. Ama seçimlerden birinci parti olarak çıkan Doğru Yol Partisi’nin SHP ile koalisyon hükûmeti kurması, Hükûmet’te Başbakan Yardımcılığını üstlenen İnönü’nün parti içindeki durumunu güçlendirdi.
Aynı seçimlerde SHP listelerinden seçime katılan Halkın Emek Partisi (HEP) adaylarından 18’i Milletvekili seçildi. HEP kökenli Leyla Zana ile Hatip Dicle’nin neden oldukları TBMM’deki yemin krizinden sonra Erdal İnönü, iki milletvekilinin partiden istifasını istemek zorunda kaldı. Bunun üzerine SHP’den ayrılan HEP kökenli milletvekilleri Demokrasi Partisi’ni (DEP) kurdular.
25-26 Ocak 1992’deki 7. Olağanüstü Kurultay’da İnönü’ye karşı bir kez daha yenilen ve parti yönetimini ele geçirme umutlarını kaybeden Deniz Baykal ve muhalefet grubu “Yeni Sol”, SHP’den ayrılarak Cumhuriyet Halk Partisi’ni (CHP) yeniden kurdu (Eylül 1992).
Cumhurbaşkanı Turgut Özal’ın ani ölümü ve ardından Süleyman Demirel’in Cumhurbaşkanlığı’na seçilmesinden sonra yaklaşık 1,5 ay süreyle Başbakanlık görevine vekalet etti. 12-13 Haziran 1993 tarihlerinde gerçekleştirilen DYP kongresinden önce, 6 Haziran tarihinde sürpriz bir kararla SHP’nin de DYP gibi lider değişikliğine gitmesi gerektiğini açıklayarak partisinin yapılacak ilk kurultayında aday olmayacağını açıkladı. 11-12 Eylül 1993’te yapılan SHP 4. Olağan Kurultayı’nda Genel Başkanlığa Ankara Büyükşehir Belediye Başkanı Murat Karayalçın seçildi.
18-19 Şubat 1995’te SHP ile CHP’nin birleştiği kurultayda CHP’nin “Onursal Genel Başkanı” seçildi. Kurultaydan hemen sonra DYP-CHP Koalisyon Hükûmeti’nin CHP kanadında yapılan atamalarda Dışişleri Bakanı oldu. 1995 yılının Ekim ayında, hem koalisyondaki görevinden hem de aktif siyasetten ayrıldı. Nisan 2001’de dönemin CHP Genel Başkanı Deniz Baykal’ın bazı uygulamalarına tepki göstererek CHP’den de istifa etti. Son yıllarında sosyal demokrat çevrelerden yapılan tüm ısrarlara rağmen aktif siyasete dönmedi.
Üç kez milletvekili seçilen İnönü, 17. (ara seçim), 18. ve 19. dönemlerde İzmir Milletvekilliği yaptı. Sosyalist Enternasyonal Başkan Yardımcılığı görevinde bulundu (1992-2001).
Bilimsel çalışmaları
TÜBİTAK Bilim Kurulu, Atom Enerjisi Komisyonu, UNESCO Yürütme Konseyi Üyeliği ve Türk Fizik Derneği Başkanlığında bulunan Erdal İnönü’nün fizik alanında önemli çalışmaları vardır. Uluslararası bilim dergilerinde de yer alan araştırmalarının en önemlisi, 1951’de Macar asıllı Amerikalı atom fizikçisi Eugene Wigner ile Princeton Üniversitesi’nde ortak yaptığı çalışmadır. “Grupların indirgenmesi ve gösterimi üstüne” başlıklı bu çalışma, gruplar kuramında genel bir yöntem niteliği kazanarak, matematiksel fiziğin temel yöntemleri arasına girmiştir. “İnönü-Wigner Grup İndirgenmesi” adıyla bilinen çalışması (1951), çağdaş matematiksel fiziğin temel kavramlarından biri kabul edilir.
Erdal İnönü, Türkiye Bilimsel ve Teknik Araştırma Kurumu’nun (TÜBİTAK) kuruluşuna katkıda bulundu ve TÜBİTAK Temel Araştırmalar Enstitüsü’nde kurucu müdürlük görevini yürüttü. 2004 yılında, fizik alanında Nobel’den sonraki en önemli ödül olan Wigner Madalyası’nı alan İnönü, bu ödülü Feza Gürsey’den sonra alan ikinci Türk oldu. İnönü ayrıca Türkiye Cumhuriyeti ve Osmanlı İmparatorluğu üzerindeki bilimsel çalışmaları ile bilinir.
2002’den tedavisi başlayana kadar Sabancı Üniversitesi ve TÜBİTAK Feza Gürsey Enstitüsü’nde görev yaptı.
Ölümü
Nisan 2006’da kan kanseri teşhisi konan Erdal İnönü, Amerika Birleşik Devletleri’nde bir süre tedavi gördü. Başarılı geçen ilk tedavinin ardından Türkiye’ye dönen İnönü, kanser hastalığına bağlı zatürre teşhisi ile 20 Ağustos 2007 tarihinde yeniden hastaneye kaldırıldı. Tetkikler sonucunda, ilk tedavi döneminde kontrol altına alınan lösemi hastalığının tekrar ortaya çıktığı belirlendi ve yine ABD’ye götürüldü.
31 Ekim 2007 günü kan kanseri tedavisi gördüğü hastanede, 81 yaşında yaşamını yitirdi. Cenazesi, 2 Kasım Cuma günü akşam saatlerinde Türk Hava Yolları’nın tarifeli uçağıyla Ankara’ya getirildi. 3 Kasım 2007 saat 11.00’de TBMM’de bir cenaze merasimi yapıldı. Cenaze, geceyi Gülhane Askerî Tıp Akademisi GATA’da geçirdi. İnönü’nün naaşı devlet töreninin ardından, doğduğu Pembe Köşk’ün bahçesine getirildi ve burada da bir tören gerçekleştirildi. Daha sonra eşi Sevinç İnönü’nün isteği doğrultusunda İstanbul’a götürülen İnönü’nün cenazesi, 4 Kasım Pazar günü Teşvikiye Camii’nde kılınan cenaze namazının ardından Zincirlikuyu Mezarlığı’ndaki aile kabristanında toprağa verildi.
Yapıtları
Erdal İnönü’nün başlıca bilimsel yapıtları;
- 1923-1966 Döneminde Fizik Dalındaki Araştırmalara Türkiye’nin Katkısını Gösteren Bir Bibliyografya ve Bazı Gözlemler (1971)
- 1923-1966 Dönemi Matematik Araştırmaları Bibliyografyası ve Bazı Gözlemler (1973)
- Group Theoretical Methods in Physics (1983; Meral Serdaroğlu’yla birlikte)
Erdal İnönü’nün diğer yapıtları;
- Mehmet Nadir Bir Eğitim ve Bilim Öncüsü (1997)
- Anılar ve Düşünceler 1. Cilt (1996)
- Anılar ve Düşünceler 2. Cilt (1998)
- Anılar ve Düşünceler 3. Cilt (2001)
- Kurultay Konuşmaları (1998)
- Fikirler ve Eylemler Tarih, Bilim ve Siyaset Üzerine Konuşmalar (1999)
- Bilim Konuşmaları (2001)
- Üçyüz Yıllık Gecikme Tarih, Kültür, Bilim ve Siyaset Üzerine Konuşmalar (2002)
- Bilimsel Devrim ve Stratejik Anlamı (2003)
Kişisel özellikleri
Esprili, alçakgönüllü kişiliği ile bilinen İnönü, günlük yaşantısında halkın arasına karışmaktan çekinmezdi. Omuzlara alınmaktan, gösterişten hoşlanmaz, omuzlara alınmak istendiğinde “İnönü yatışı” adı verilen hareketle boylu boyunca sırt üstü yere uzanarak buna engel olurdu. Sigaradan hiç hoşlanmazdı. Zaman zaman TBMM’ye yürüyerek ve korumasız gelirdi.
