2024 Nobel Kimya Ödülü’nde Dönüm Noktası Çalışmalar
Uzmanlar, 2024 Nobel Kimya Ödülü’nü kazandıran çalışmaların detaylarını ve bu gelişmelerin potansiyel sonuçlarını CNN’e değerlendirdi. İsveç’teki Karolinska Enstitüsü’nde Tıbbi Genetik Profesörü ve İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi üyesi olan Anna Wedell, bu seneki ödülü kazandıran “protein yapı tahmini” konusundaki araştırmaların, kimya alanında bir dönüm noktası olduğunu vurguladı. Wedell, Demis Hassabis ve John Jumper’ın geliştirdiği AlphaFold2 yapay zeka modelinin, 200 milyon proteinin neredeyse tamamının yapısını tahmin etme yeteneğine sahip olduğunu ve bu modelin tüm araştırmacıların kullanımına açıldığını belirtti.
Bu gelişmelerin kendisi için de önemli olduğunu ifade eden Wedell, nadir hastalıklar üzerine yaptığı çalışmalarda AlphaFold2 modelinden faydalandığını kaydetti. Bu modelin, farklı alanlarda büyük sıçramalara ve ilerlemelere yol açabileceğini dile getirdi.
Clarivate’in Bilimsel Bilgi Enstitüsü’nden Araştırma Analizi Başkanı David Pendlebury, Hassabis ve Jumper’ın makalesine 16 binden fazla atıf yapılmasını, “eşine az rastlanır bir durum” olarak tanımlayarak, bu çalışmanın devrim niteliğindeki etkisinin altını çizdi. Pendlebury, 61 milyon bilimsel makaleden sadece yaklaşık 500’ünün 10 binden fazla atıf aldığını belirterek, yapay zekanın araştırma alanındaki dönüşümsel etkisinin hem fizik hem de kimya dalında üst üste ödül almasının “benzersiz” olduğunu ifade etti.
Dünyanın en eski bilimsel akademisi olan Kraliyet Topluluğu’nun başkanı Adam Smith, AlphaFold’un geliştiricilerine verilen ödülün, “yapay zekanın bilimdeki dönüştürücü rolünün açık bir şekilde tanındığını” gösterdiğini söyledi. Smith, “Demis, alanın öncü araştırmacılarından biri olmasının yanı sıra, bilimin büyük zorluklarının üstesinden gelebilecek ve toplum için faydalı olacak bir yapay zeka vizyonunu savundu.” şeklinde ifade etti.
AlphaFold2 ve Önemi
AlphaFold2, Nature dergisinde yayımlanan bir makaleye göre, Google’ın yapay zeka şirketi DeepMind çatısı altında geliştirilmiş bir yapay zeka modelidir. Bu model, amino asit dizilerinden proteinlerin üç boyutlu yapılarını tahmin etme yeteneğine sahiptir. Protein yapısının tahmini, biyoloji ve kimya alanında en zorlu problemlerden biri olarak kabul ediliyor ve bilim insanları bu alanda 50 yılı aşkın süredir çalışmaktadır. AlphaFold2’nin geliştirilmesi, protein yapısı tahmininde “benzeri görülmemiş” bir ilerleme sağlamaktadır.
Bu yapay zeka modeli sayesinde, 200 milyondan fazla proteinin yapısının tahmin edilip yayınlanması, özellikle biyoloji ve tıp alanlarında büyük bir heyecan yaratmıştır. AlphaFold2’nin yapısal biyoloji, ilaç keşfi, protein tasarımı ve protein fonksiyonunun tahmini gibi alanlarda önemli bir etkisi olacağı düşünülmektedir. 2021’de geliştirilen bu model, halihazırda biyoloji ve tıp alanlarında birçok araştırmaya ilham vermektedir.
David Baker ve Yeni Proteinler
2024 Nobel Kimya Ödülü’nün ikinci yarısı ise yeni işlevlere sahip proteinler tasarlayan David Baker‘a verildi. Washington Üniversitesi Protein Tasarımı Enstitüsü Başkanı olan Baker, bilgisayar programını önce “protein yapılarını yeni boyutlarda çizmek” için, ardından da “bu yapıyı elde etmek için gereken amino asit dizisini bulmak” amacıyla kullandığını belirtti. Nobel komitesi üyesi Johan Aqvist, Baker’ın oluşturduğu protein çeşitliliğinin “kesinlikle akılalmaz” olduğunu ifade ederek, “Bu teknolojiyle artık neredeyse her tür proteini inşa edebiliyorsunuz gibi görünüyor.” dedi.
2024 Nobel Kimya Ödülleri Açıklandı
İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi, dün, 2024 Nobel Kimya Ödülü’nün “yarısının” “bilgi-işlemsel protein tasarımı” alanındaki çalışmaları nedeniyle ABD’li David Baker’a, diğer “yarısının” ise “protein yapı tahmini” konusundaki araştırmaları dolayısıyla İngiliz Demis Hassabis ve ABD’li John Jumper’a verildiğini açıkladı. Akademiden yapılan açıklamada, David Baker’ın “daha önce var olmayan ve çoğu durumda tamamen yeni işlevlere sahip proteinler inşa ettiği” belirtilirken, Demis Hassabis ve John Jumper’ın “kimyacıların 50 yılı aşkın süredir çözmeye çalıştığı bir sorunu yapay zeka kullanarak çözdüğü” ifade edildi. Ayrıca, bir amino asit dizisinden bir proteinin üç boyutlu yapısını tahmin eden Hassabis ve Jumper’ın geliştirdiği AlphaFold2 modeli sayesinde “bilinen 200 milyon proteinin neredeyse tamamının yapısının tahmin edilebildiği” vurgulandı.
