Norveç, bu ay son iki F-35A savaş uçağını teslim alarak, belirlenen programını tamamlayan ilk F-35 ortak ülkesi olarak önemli bir kilometre taşını geride bıraktı. Üretici Lockheed Martin, İskandinav ülkesinin toplamda 52 uçaklık siparişini başarıyla tamamladığını duyurdu.
Bu duyuru, geçtiğimiz ay Norveç’in Rygge kentinde yeni bir F-35 bakım merkezinin açılmasının hemen ardından geldi. Sürdürme çalışmaları ve gelecekteki yükseltmeler, Kongsberg Havacılık Bakım Hizmetleri ve Norveç Savunma Malzeme Ajansı tarafından işletilecek olan 5.000 metrekarelik modern tesiste gerçekleştirilecek.
Norveç’in F-35 savaş uçaklarının orta düzey bakımları daha önce İtalya’nın Cameri kentindeki F-35 bakım merkezinde yapılıyordu. Kongsberg tarafından yapılan açıklamada, ulusal bir bakım tesisinin kurulmasının Norveç’in bu işlemleri yerel olarak bağımsız bir şekilde yürütme kapasitesine kavuşmasını sağlayacağı, tedarik zincirlerini güçlendireceği ve operasyonel kullanılabilirliği artıracağı belirtildi.
Avrupa’da ABD Kontrolü Endişeleri ve “Kill-Switch” İddiaları
ABD Başkanı Donald Trump’ın Ocak ayında göreve gelmesiyle birlikte, Avrupa’da Washington’ın F-35 filoları üzerinde küresel olarak ne ölçüde kontrol uygulayabileceği konusunda bazı endişeler ortaya çıkmıştı. Bu endişeler, uzun yıllardır Batı’nın caydırıcılık mimarisinin temelini oluşturan bir müttefikin yeni bir öngörülebilirlik derecesinden kaynaklanıyordu.
Ancak Lockheed Martin yöneticileri, Avrupa’daki bazı liderlerin Washington’ın uzaktan kumandalı bir F-35 “kill-switch”i (öldürme anahtarı) aracılığıyla uçakları işlevsiz hale getirebileceği yönündeki iddiaları kesin bir dille reddetti. Aynı zamanda, savaş uçağının operasyon ve bakımı için genişleyen ekosistemin iç işleyişinin, tasarım gereği Washington’ın desteğiyle müşteri ülkelere güvence sağlamak üzere yapılandırılmış bir ABD sistemi olduğu vurgulandı.
Yedek Parça Tedariki ve Ulusal Stok Güvenliği
Şimdi ise dikkatler, F-35 ülkelerinin önlemeye çalıştığı potansiyel bir darboğaz olan yedek parça dağıtımına çevrilmiş durumda. Norveç Savunma Malzemeleri Ajansı’nın özel danışmanı Endre Lunde, yedek parçaların bir F-35 ülkesinden diğerine transfer edilmesinin nadir olduğunu, parçaların bir ülkenin jetlerine monte edilene kadar Amerikan malı olarak kaldığını açıkladı.
Lunde, bu noktada parçaların bütçe, muhasebe ve gümrük amaçları için kullanıcı ülkeye teslim edildiğini ve bunun Norveç sanayisinin F-35 için ürettiği tüm parçalar için de geçerli olduğunu belirtti. Lunde, Norveç Hava Kuvvetleri’nin ise merkezi bakım sunucularına erişiminin olmadığı ve uçağı belirli bir süre boyunca yardımsız uçurması gereken durumlar için düzenli olarak eğitim aldığını söyledi.
Genel olarak, her F-35 ülkesi ayrıca uçağı için ulusal bir yedek parça hazır stoku bulunduruyor; buna “tedarik güvenliği” deniyor. Norveç için bu, krizler sırasında uçağı belirli bir süre bağımsız olarak işletebilmek için ülkenin hazır olma gereksinimlerine yönelik ayrı yedek parça paketlerine yatırım yapmak şeklinde kendini gösteriyor.
Akdeniz’de Bakım Merkezi ve Avrupa İş Birliği
24 Mart’ta İngiltere’de konuşlu bir ABD F-35’i, İtalya’nın Cameri kentindeki Bakım, Onarım, Yenileme ve Yükseltme (MRO&U) merkezinde bakım için check-in yapan ilk Amerikan jeti oldu. İtalya tarafından finanse edilen ve yerel firma Leonardo tarafından yönetilen merkez, Lockheed Martin ve F-35 Ortak Program Ofisi ile birlikte yönetiliyor ve daha önce İtalyan, Norveç ve Hollanda F-35’lerine hizmet vermişti.
F-35 Euro-Mediterranean Uçak Gövdesi Deposu olarak adlandırılan merkez, İtalyan ve Hollanda yapımı F-35’lerin üretildiği jet uçağının son montaj hattının yanında yer alıyor ve Lockheed Martin personeli, radar önleyici kaplamalar gibi montajın hassas yönlerini burada ele alıyor. Cameri, Avrupa’da ağır bakım hizmeti sunan tek tesis olup, Avrupa filoları büyüdükçe operasyonlarını da genişletiyor. F-35 lojistiği konusunda daha sıkı bir iş birliği, Avrupa’ya daha fazla sorumluluk yüklerken aynı zamanda ABD ile daha fazla karşılıklı bağımlılık yaratıyor.
Finlandiya’dan Benzer Güvenlik Önlemleri
64 F-35 siparişi veren Finlandiya’nın da benzer bir güvenlik maddesi bulunuyor. Finlandiya Hava Kuvvetleri Komutanlığı temsilcisine göre, ulusal üretim kabiliyetleri, ulusal kontrol altında olan ve “her durumda operasyonların sürekliliğini” garanti eden bir yedek parça rezerviyle güçlendiriliyor.
Norveç’in F-35 programını tamamlaması ve Avrupa’daki bakım iş birlikleri, F-35 ekosisteminin olgunlaştığını ve ortak ülkelerin operasyonel bağımsızlıklarını artırmaya yönelik adımlar attığını gösteriyor. Yedek parça tedariki konusundaki hassasiyet ve ulusal stok güvenliği önlemleri, bu gelişmiş savaş uçağı filosunun uzun vadeli sürdürülebilirliği açısından kritik öneme sahip.
