Roma İmparatoru Marcus Aurelius’un Boubon Antik Kenti’nden 1960’lı yıllarda kaçırılan bronz heykeli, 65 yıl süren hummalı bir mücadelenin ardından Türkiye’ye iade edildi. Kültür ve Turizm Bakanı Mehmet Nuri Ersoy, bu önemli dönüşü sosyal medya hesabından yaptığı açıklamayla “tarihi bir başarı” olarak nitelendirdi.
Uzun Soluklu Bir Mücadele Sonuç Verdi
Bakan Ersoy, paylaşımında, “Uzun soluklu bir mücadeleydi. Biz haklıydık, kararlıydık, sabırlıydık ve kazandık… Tırnaklarımızla kazıyarak gereken delilleri topladık! Ve ‘Filozof İmparator’ Marcus Aurelius’u, ait olduğu topraklara geri getirdik” ifadelerini kullandı.
Boubon Antik Kenti’nden 1960’larda kaçırılan ve ABD’de sergilenen bu eşsiz eserin iadesinde bilimsel analizler, arşiv belgeleri ve tanık ifadeleri kilit rol oynadı. Ersoy, diplomasi, hukuk ve bilimin ortak gücüyle, New York Manhattan Bölge Savcılığı ve ABD İç Güvenlik Soruşturmaları Birimiyle yürütülen bu sürecin, sadece bir iade değil; tarihî bir başarı olduğunu vurguladı. Bu dönüş, yıllardır süren hak arayışının somut bir sonucunu teşkil ediyor.
Bakanlık, yurt içinde veya yurt dışında olsun, kaçırılan tüm kültürel mirasa sonuna kadar sahip çıkma kararlılığını yineledi. Marcus Aurelius heykelinin çok yakında, sürpriz bir sergide Ankaralılarla buluşturulacağı müjdesini de verildi.
Ersoy, süreçte emeği geçen Türk arkeolojisinin önemli ismi merhum Prof. Dr. Jale İnan öncülüğünde başlayan çalışmalarda Burdur Müzesi’ne, Boubon kazı ekibine ve özellikle de Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü Kaçakçılıkla Mücadele Dairesi Başkanlığına teşekkür etti. Ayrıca, heykelin ülkeye taşınmasında verdikleri kıymetli destek için Türk Hava Yolları’na şükranlarını sundu.
1960’larda Kaçırıldı, ABD’ye Ulaştı
MS 2. ve 3. yüzyıllara tarihlenen Marcus Aurelius heykeli, Burdur’un Gölhisar ilçesindeki Boubon Antik Kenti’nde 1960’lı yıllarda yapılan kaçak kazılar sonucu yurt dışına çıkarılmıştı. Anadolu’nun en nadide bronz heykellerinden biri olan bu eser, yıllar içinde el değiştirerek ABD’nin Ohio eyaletindeki Cleveland Sanat Müzesi koleksiyonuna girmişti.
Türkiye’nin 65 yılı aşkın süredir peşinde olduğu bu eser, Prof. Dr. Jale İnan’ın öncülüğünde yürütülen çalışmalarla ilk kez bilim dünyasının gündemine taşındı. Heykel, Roma İmparatoru Marcus Aurelius’u bir filozof olarak tasvir etmesi nedeniyle antik sanat tarihinde özel bir yere sahip.
2021’de Başlayan Ortak Soruşturma Sonuç Verdi
Kültür ve Turizm Bakanlığı ile New York Manhattan Bölge Savcılığı ve Amerikan İç Güvenlik Soruşturmaları Birimi, 2021 yılında ortak bir çalışma başlattı. Bu süreçte sadece Marcus Aurelius heykeli değil, aynı zamanda Boubon kökenli Lucius Verus, Septimius Severus ve Caracalla gibi Roma imparatorlarına ait diğer heykel ve heykel başları da Türkiye’ye iade edildi.
Marcus Aurelius heykelinin Boubon Antik Kenti’ndeki Sebasteion yapısına ait olduğu, yıllar içinde toplanan bilimsel veriler, akademik araştırmalar, arşiv belgeleri ve görgü tanıklarının ifadeleriyle net biçimde ortaya kondu. Manhattan Bölge Savcılığı ve Amerikan İç Güvenlik Soruşturmaları Birimi (HSI), özellikle tanıkların 1967’deki kaçak kazıya dair verdiği bilgiler, kaide üzerindeki negatif izlerle heykelin ayak ölçülerinin birebir uyuşması ve benzer bir sandalet örneğinin Kybra Antik Kenti kazılarında bulunması ile Türkiye’nin iade talebini haklı buldu ve Cleveland Sanat Müzesi’ndeki heykele el konulmasına karar verdi.
Mahkemeden Laboratuvara Uzanan Titiz Süreç
Cleveland Sanat Müzesi, Ekim 2023’te New York Yüksek Mahkemesi’nin el koyma kararına itiraz ederek heykelin Boubon’la ilişkilendirilmesine karşı dava açtı. Ancak Almanya’daki Curt Engelhorn Arkeometri Merkezi laboratuvarlarında yapılan analizler, heykelin uzun yıllar Boubon toprağında gömülü kaldığını kesin olarak ortaya koydu.
2024 yılı Mayıs ayında, Bakanlık uzmanlarının gözetiminde heykelin silikon ayak kalıbı alındı ve Boubon Antik Kenti’ndeki kaidelerle birebir uyumlu olduğu belgelendi. Cleveland Müzesi’nin talep ettiği bilimsel analiz sürecine Kültür ve Turizm Bakanlığı, uzlaşmacı bir tutumla olumlu yaklaşarak sürecin sağlıklı ilerlemesini sağladı.
Kaçakçılıkla Mücadele Dairesi Başkanı Zeynep Boz, heykelin iade sürecinde Cleveland Sanat Müzesi’nin, eserin kökenine ilişkin bilimsel şüphelerini gidermek amacıyla toprak analizi talep ettiğini bildirdi. Boz’un verdiği bilgiye göre, heykelin altındaki kaide içinde yer alan küçük bir delik ile heykelin ayağındaki kurşun çıkıntının ilişkisi araştırıldı. Bu amaçla, heykelin Boubon Antik Kenti kökenli olduğunu ispatlayacak referans niteliğinde bir toprak örneğine ihtiyaç duyuldu. Referans olarak 1967 yılında jandarma operasyonuyla ele geçirilen ve halen Burdur Müzesi’nde korunan Valerianus heykeli seçildi. Bu heykelin içindeki toprak ile Marcus Aurelius heykelinden alınacak örnekler karşılaştırılarak her iki eserin aynı ortamda korunmuş olup olmadığı araştırıldı.
Boz, sürecin zorluğunu şu sözlerle aktardı: “Burada enteresan bir şey oldu. Tabii heykelin içindeki toprak katılaşmış bir toprak. O yüzden bir türlü toprak örneği gelmiyordu heykelden. Bunun için çok çaba sarf etti restoratörlerimiz, konservatörlerimiz. Ancak gelmiyordu. Ve bu öyle bir andı ki artık bizim için bu son şanstı. Bütün kaygıları ve olumsuz yorumları ortadan kaldırıp bu heykelin evet Anadolu kökenli evet Burdur kökenli diyebilmemiz için. O noktada artık iş biraz daha içgüdülerimize kaldı ve tırnaklarımızla kazıyarak heykelin içinden referans alacağımız toprağı döktük. Ve o noktada uluslararası uzmanın artık örnek gelmiyor dediği noktada biz bakanlık çalışanları olarak birazcık daha inanmışlıkla diyelim belki öne çıkarak bu örnekleri alma şansına sahip olduk. Yine tabi ki uluslararası uzmanımızın denetiminde. Ve son derece dikkatli bir şekilde asitsiz kâğıtlarla yapılan numune alma işlemimizi tamamlamış olduk.”
Yapılan laboratuvar testleri, her iki heykelin de aynı toprak bileşimine sahip olduğunu ve Boubon Antik Kenti’nden çıkarıldığını bilimsel olarak kanıtladı. Bu kanıtların ardından Cleveland Sanat Müzesi, davadan vazgeçtiğini ve iade kararını kabul ettiğini Manhattan Bölge Savcılığı aracılığıyla Türkiye’ye resmi olarak bildirdi.
Tarihe Geçen Bir Mücadele ve Gelecek Hedefleri
Marcus Aurelius heykelinin Türkiye’ye dönüşü, yalnızca bir eserin iadesi değil, aynı zamanda uluslararası hukuk, bilim ve diplomasinin ortak başarısı olarak kayıtlara geçerken, Kültür ve Turizm Bakanlığının tarihî eser kaçakçılığıyla mücadelede “en önemli dönüm noktalarından biri” olarak da tarihe geçti.
Bakan Ersoy’un belirttiği gibi, Marcus Aurelius heykeli yakın bir zamanda Ankara’da gerçekleştirilecek bir sergi ile sanatseverlerle buluşacak. Kültür ve Turizm Bakanlığı, yurt dışına kaçırılan tüm kültürel miras varlıklarını geri kazanmak için kararlılıkla çalışmalarını sürdürüyor. Bu başarı, Türkiye’nin kültürel mirasın korunması ve iadesi konusundaki kararlılığını bir kez daha gösteriyor.
