İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu, Pazartesi günü ABD Başkanı Donald Trump’a, kendisini Nobel Barış Ödülü’ne aday gösterdiğini açıkladı. İki lider, son dönemde İran’ın nükleer tesislerine yönelik gerçekleştirdikleri ortak saldırıyı “tam bir başarı” olarak nitelendirerek adeta bir zafer turu attı. Beyaz Saray’ın Mavi Odası’nda üst düzey danışmanlarıyla bir akşam yemeğinde bir araya gelen ikili, İran operasyonunu anmak ve Gazze’deki 21 aylık çatışmaya ara vermek için sunulan 60 günlük ateşkes önerisini ilerletme çabalarını görüştü.
Nobel Barış Ödülü ve İran Operasyonu
Netanyahu, Trump’a Nobel komitesine gönderdiğini söylediği adaylık mektubunu sunarken, “Şu anda bir ülkeden diğerine, bir bölgeden diğerine barışı sağlıyor” ifadelerini kullandı. Bu barış ödülü çağrısı, İsrail liderinin yıllardır Trump ve seleflerine İran’ın nükleer programına karşı askeri müdahalede bulunmaları için yaptığı baskının ardından geldi. Trump, bu baskılara yanıt olarak ABD güçlerine “sığınak delici” bombalar atma ve İran’ın üç önemli nükleer tesisine Tomahawk füzeleri fırlatma emri vermişti.
ABD Savunma Bakanlığı (Pentagon) sözcüsü Sean Parnell Çarşamba günü yaptığı açıklamada, ABD saldırılarının İran’ın nükleer programını iki yıla kadar geciktirdiğini belirtti. Parnell, “Muhtemelen iki yıla yakın bir süre olacağını düşünüyoruz; programlarını iki yıl kadar küçülttüler” dedi.
Bu durum, Netanyahu’nun, yıllardır Nobel Barış Ödülü’nü arzuladığını ve kendini yetenekli bir barış elçisi olarak gördüğünü gizlemeyen Trump’ın gözüne daha fazla girmesine de olanak sağladı. Netanyahu, Trump yönetiminin Hindistan ile Pakistan, Demokratik Kongo Cumhuriyeti ile Ruanda ve İsrail ile İran arasında yakın zamanda sağladığı ateşkesleri duyurarak Trump’ın barış yapıcı imajını pekiştirdi. Trump da, Başbakan Netanyahu’ya adaylık mektubunu alırken, “Özellikle senden gelmesi çok anlamlı” ifadelerini kullandı.
Gazze Çatışması ve Ateşkes Görüşmeleri
Netanyahu’nun bu yıl üçüncü kez gerçekleştirdiği ve görünüşte zafer dolu olan Beyaz Saray ziyareti, İsrail’in Gazze’de Hamas’a karşı yürüttüğü savaş ve Trump’ın çatışmanın sona erdirilmesi için ne kadar çaba göstereceği konusundaki sorular nedeniyle gölgelendi. Ancak yemek başlamadan önce gazeteciler önünde yapılan görüşmede, iki lider İran’daki başarılarının Ortadoğu’da yeni bir dönemin başlangıcı olacağı yönündeki iyimserliklerini dile getirdiler. Trump, “Orta Doğu’da işlerin büyük ölçüde durulacağını düşünüyorum,” dedi ve ekledi: “Ve bize ve İsrail’e saygı duyuyorlar.”
Trump, İran’ın nükleer programı hakkında görüşmeleri yeniden başlatmak istediğini bir kez daha belirtti, ancak İran bu iddiayı henüz doğrulamadı. Nisan ayında başlayan görüşmeler, İsrail’in geçen ay operasyonlarına başlamasıyla sekteye uğramıştı. Trump gazetecilere, “İran görüşmeleri planladık ve onlar da görüşmek istiyorlar,” dedi. Trump’ın Ortadoğu temsilcisi Steve Witkoff ise görüşmenin yakında, belki bir hafta içinde gerçekleşeceğini söyledi.
Ancak İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeshkian Pazartesi günü yayınlanan bir röportajında, ABD hava saldırılarının ülkesinin nükleer tesislerine o kadar büyük zarar verdiğini, İranlı yetkililerin yıkımı incelemek için hâlâ tesislere erişemediğini belirtti. Pezeshkian, İran’ın BM nükleer gözlemcisiyle işbirliğini sürdürmeye istekli olduğunu ancak müfettişlerinin tesisleri denetlemek için sınırsız erişime izin verme taahhüdünde bulunamayacağını ifade etti.
Gazze’de Yeni Bir Ateşkes Önerisi İçin Baskı
Trump, geçen ay İsrail ile İran arasında yaşanan 12 günlük savaşın ardından Gazze çatışmasının bir an önce sona ermesini istediğini açıkça belirtti. Trump ile Netanyahu arasındaki görüşme, İsrail ve Hamas arasında tartışılan ABD ateşkes önerisine yeni bir aciliyet kazandırabilir.
Beyaz Saray yetkilileri, İsrail ve Hamas’ı, çatışmalara 60 günlük bir ara verecek, Gazze’ye yardım gönderecek ve bölgede rehin tutulan 20’sinin hayatta olduğu düşünülen 50 kişiden en azından bazılarını serbest bırakacak yeni bir ateşkes anlaşması imzalamaya çağırıyor. Trump’ın Ortadoğu temsilcisi Witkoff, ateşkes ve rehine görüşmeleri için bu hafta sonu Katar’ın başkenti Doha’ya gideceğini duyurdu.
Ancak asıl mesele, ateşkesin savaşı tamamen sona erdirip erdirmeyeceği. Hamas, savaşın sona ermesi ve İsrail’in Gazze’den tamamen çekilmesi karşılığında tüm rehineleri serbest bırakmaya hazır olduğunu açıklarken, Netanyahu ise Hamas’ın teslim olup silahsızlanması ve sürgüne gitmesiyle savaşın sona ereceğini söylüyor; Hamas ise bunu yapmayı reddediyor. Netanyahu, “Bizi yok etmek istemeyen Filistinli komşularımızla bir barış yapacağız,” dedi. “Güvenliğimizin, güvenliğin egemen gücünün her zaman bizim elimizde olduğu bir barış yapacağız.”
Trump, 57.000’den fazla Filistinlinin ölümüne, Gazze’nin harap olmasına, İsrail’in uluslararası izolasyonunun derinleşmesine ve İsrail ile Filistinliler arasındaki daha geniş kapsamlı çatışmanın çözümünün her zamankinden daha uzak olmasına yol açan çatışmayı sona erdirmeleri için İsrail ve Hamas’a baskı yapıyor. Ancak anlaşmanın kesin detayları hâlâ belirsizliğini koruyor. Netanyahu’nun ziyaretinden önceki günlerde Trump, bir atılım yapma şansını küçümsüyor gibiydi. Trump, Cuma günü gazetecilere ateşkes anlaşmasına varılacağından ne kadar emin olduğu sorulduğunda, “Çok iyimserim, ama biliyorsunuz, her gün değişiyor” dedi.
Trump ve Netanyahu Arasında Artan Uyum
Trump’ın İsrail’in İran’daki savaşına müdahil olma kararından sonra, iki lider her zamankinden daha uyumlu hale geldi. Ancak durum her zaman böyle değildi. Netanyahu’nun Nisan ayında Washington’a yaptığı son ziyarette bile ton belirgin şekilde farklıydı. O dönemde Trump, Netanyahu ile fotoğraf çektirme fırsatını, ABD’nin İran’la nükleer programı konusunda müzakerelere başladığını duyurmak için kullanmış, bu da İsrail liderini hazırlıksız yakalamak ve o dönemde İsrail’in herhangi bir askeri planına fren yapmak anlamına gelmişti.
Politikaları büyük ölçüde İsrail’in öncelikleriyle örtüşen Trump, geçen hafta savaşın sona erdirilmesi konusunda Netanyahu’ya “çok kararlı” davranacağının sözünü verdi, ancak bunun ne anlama geleceğini söylemedi. Trump’ın baskısı geçmişte Netanyahu üzerinde işe yaramış ve başkan yeniden göreve başlarken bir ateşkes anlaşmasına varılmıştı.
Netanyahu, siyasi hayatta kalmasının anahtarını elinde tutan ve savaşın sona erdirilmesine karşı çıkan iktidar koalisyonundaki aşırı sağ partilerle, Amerikalı müttefikinin taleplerini dengelemek zorunda. Ancak ABD’nin, İsrail’in İran’a karşı savaşına verdiği güçlü destek ve İran’ın yeraltı nükleer tesislerine yönelik ortak hava saldırıları göz önüne alındığında, Netanyahu’nun “hayır” demesi zor olabilir.
Tel Aviv yakınlarındaki Bar-Ilan Üniversitesi’nde ABD-İsrail ilişkileri uzmanı olan Eytan Gilboa, “Trump, Netanyahu’nun kendisine borçlu olduğunu düşünüyor,” dedi. “Ve eğer Trump Gazze’deki savaşı bitirmesi gerektiğini düşünüyorsa, yapması gereken de budur.” Trump’ın Netanyahu’nun yolsuzluk davasının iptali yönündeki son çağrılarının karşılığında bir şey bekleyip beklemediği de tartışma konusu olmaya devam ediyor.
