Amerika’nın ve müttefiklerinin en önemli savunma programlarından biri olan F-35 Ortak Saldırı Uçağı programı, ciddi sorunlarla karşı karşıya. Hükümet Hesap Verebilirlik Ofisi (GAO) tarafından yayımlanan bir rapora göre, üretim gecikmeleri, maliyet aşımları ve tedarik zinciri aksaklıkları nedeniyle uçaklara yönelik kritik Blok 4 yükseltme hedefleri küçültülmek zorunda kaldı. Bu durum, zaten sorunlu ve pahalı olan program için yeni bir darbe olarak görülüyor.
Blok 4 Yükseltmelerinde Gecikme ve Kapsam Daralması
GAO’nun raporunda, “F-35 Programı: Geç Teslimatları Ele Almak ve Gelecekteki Gelişimi İyileştirmek İçin Gerekli Eylemler” başlığı altında, programın vaatlerini karşılayamadığı belirtiliyor. Blok 4, F-35’in silah yeteneklerini, sensörlerini ve sensör füzyonunu güçlendirmeyi amaçlıyordu ve Teknoloji Yenileme 3 (TR-3) olarak bilinen bir diğer yükseltmenin hemen ardından gelmesi planlanıyordu. Ancak TR-3’teki gecikmeler nedeniyle Blok 4, bütçesini en az 6 milyar dolar aşmış durumda ve programın yıllarca gerisinde kaldı.
Başlangıçta Blok 4’ün 2026’ya kadar tamamlanması hedefleniyordu, ancak bu tarih önce 2029’a, ardından da daha sonrasına ertelendi. Pentagon’un 2024’teki incelemesinde, programın teknik zorluklar nedeniyle yükseltmelerin çoğunu 2030’ların ortasına kadar teslim etmeye hazır olmadığı tespit edildi. Bunun üzerine program yetkilileri, motor yükseltmesi gerektirmeyecek olan bazı kabiliyetlere odaklanmaya ve bu yetenekleri en erken 2031’e kadar teslim etmeye karar verdiler. Bazı yetenekler ertelenirken, artık ihtiyaç duyulmadığı için bazıları da tamamen iptal edildi. Program yetkilileri, bu yeni planın orijinal amacı tam olarak karşılamasa da, daha gerçekçi ve öngörülebilir bir hızda ilerleme imkanı sunduğunu belirtiyor.
Artan Maliyetler ve Teslimat Sorunları
F-35 programının maliyetleri de endişe verici bir şekilde artmaya devam ediyor. Programın satın alma maliyeti Aralık 2023 itibarıyla 485 milyar doları aştı; bu, 2022’deki tahmine göre neredeyse %10’luk bir artış. Toplam ömür boyu maliyetin ise 2 trilyon doları aştığı tahmin ediliyor. Bu maliyet artışının önemli bir kısmı, Blok 4 yükseltmelerinin gerektirdiği güç ve soğutma kapasitesini sağlamak için motorun daha fazla çalışacak olmasından kaynaklanıyor. Bu durum, motorda daha fazla aşınma ve yıpranmaya neden olarak yaşam döngüsü maliyetini 38 milyar dolar artırıyor.
Ana yüklenici Lockheed Martin, TR-3 donanım ve yazılımı konusunda da programın gerisinde kaldı. TR-3 bileşenlerinin orijinal hedefinden yaklaşık üç yıl sonra, 2026’da teslim edilmesi planlanıyor. Bu gecikmeler, entegre işlemci ve yazılım kararlılığı sorunlarından kaynaklandı. 2023’teki TR-3 gecikmeleri, Pentagon’un F-35 teslimatlarını bir yıl boyunca durdurmasına neden oldu. Şirket, TR-3’e sahip olması gereken düzinelerce uçağı tesislerinde depolamak zorunda kalırken, bu sorunun çözülmesi için büyük çaba harcadı.
Tedarik Zinciri Sorunları ve Ödül Mekanizması Eleştirisi
GAO raporu, F-35 programındaki gecikmelere parça kıtlığının da büyük ölçüde katkıda bulunduğunu belirtiyor. Şirketin, gerekli parçaların geç gelmesi nedeniyle üretim aşamasındaki 52 uçağı geçici olarak depolaması gerekti. Şubat ayında, üretim hattında 4.000’den fazla parça sıkıntısı yaşandı. Bu, tarihi ortalamanın iki katıydı ve 1.600’den fazla parça, TR-3 donanımı için kritik öneme sahipti.
GAO, Lockheed Martin’in teslimatları 60 güne kadar gecikse bile yüz milyonlarca dolarlık teşvik ücretleri alabildiğini belirterek, Pentagon’a bu ücretlerin kullanımını yeniden gözden geçirmesini tavsiye etti. Ayrıca, motor üreticisi Pratt & Whitney’nin de 2023 ve 2024 yıllarında F-35 motorlarından hiçbirini zamanında teslim edemediği ve ortalama 155 günlük bir gecikme yaşadığı ortaya çıktı. Bu motor gecikmeleri doğrudan uçak üretimini etkilemese de, programın genel performans sorunlarını gözler önüne seriyor.
Programın devam eden bu sorunları, F-35’in geleceği ve müttefiklerin savunma kabiliyetleri açısından önemli soruları beraberinde getiriyor.
