Dünyadaki her insanın bir zamanlar sadece kahverengi gözlerle hayata baktığını biliyor muydunuz? Bu durum yaklaşık 10 bin yıl önce değişmeye başladı. Gen haritamızda aniden beliren küçük bir sapma, iristeki melanin üretimini tamamen değiştirdi. Böylece insanlık, bugün hayranlıkla baktığımız renkli göz dünyasıyla tanıştı.
Ama bu renk cümbüşü içinde bir tanesi var ki, sayıca diğerlerinden çok daha geride kalıyor. Amerikan Oftalmoloji Akademisi tarafından paylaşılan veriler, yeşil gözün küresel nüfustaki yerini açıkça ortaya koymuş durumda. Bu renk, dünya genelinde sadece yüzde 2’lik bir kesimde bulunuyor.
Tabii ki bölgesel olarak durum biraz farklı. Örneğin Amerika Birleşik Devletleri sınırları içinde bu oran yüzde 9 seviyesine kadar çıkabiliyor. Yine de genel tabloya bakıldığında yeşil, dünyanın en az rastlanan göz rengi olma özelliğini koruyor.
Okul yıllarında biyoloji öğretmenlerimizden göz renginin basit bir matematik kuralıyla işlediğini dinlerdik. Kahverenginin baskın, mavinin ise çekinik olduğu söylenirdi hep. Ama genetik bilimi bu kadar sığ kurallarla sınırlı değil. Öyle durumlar var ki, iki mavi gözlü anne babanın kahverengi gözlü bebekleri dünyaya gelebiliyor. Renk tonlarındaki bu muazzam çeşitlilik, onlarca farklı genin birbiriyle girdiği karmaşık bir ortaklığın sonucu.
Bu büyük ortaklıkta asıl yükü “OCA2” adındaki tek bir gen sırtlıyor. Sistemin işleyişinde yüzde 75 gibi ciddi bir ağırlığı bulunan bu gen, kahverengi pigmentlerin olgunlaşma sürecini yönetiyor. Hemen yanı başındaki “HERC2” geni ise bir nevi kontrol mekanizması gibi devreye girerek üretimi kısıtlıyor. Bu kısıtlama göz renginin açılmasını sağlayan ana etken. Yeşil gözlerin bu kadar nadir olmasının temel sebebi de tam olarak burada gizli; çünkü bu genlerin yan yana gelmesi son derece hassas bir dengeye dayanıyor.
Aslında yeşil göz diye bir şey yok
Madalyonun diğer yüzünde ise tam bir optik illüzyon gizli. Yeşil gözlü insanlara ne kadar yakından bakarsanız bakın, aslında orada hiç yeşil pigment göremezsiniz. Karşımızdaki bu büyüleyici ton, tamamen ışığın yaptığı ufak bir oyundan ibaret. İristeki az miktarda bulunan kahverengi pigment, yumurta sarısında da yer alan “lipokrom” isimli sarı yağ pigmentiyle bir araya gelir. Işığın bu katmana çarpıp yansımasıyla beraber, insan beyni bu karışımı yeşil olarak algılar. Mavi gözlerde ise bu sarı ton hiç olmadığı için ışık direkt mavi dalga boyunda geri döner.
Kategoriler oluşturup gözleri renklerine göre ayırsak bile dünyada tamamen aynı göz yapısına sahip iki kişi bulamazsınız. Bir irisi mikroskop altına aldığınızda çizgiler, gölgeler ve lekelerle örülü benzersiz bir sanat eseriyle karşılaşırsınız. Bu özel doku, sadece genlerle değil, anne karnındaki büyüme süreciyle de doğrudan ilişkili. İşte bu yüzden, genetik olarak birbirinin kopyası olan tek yumurta ikizleri dahi biyometrik göz tarayıcılarında birbirinin yerine geçemez. Başka bir deyişle her insan kendi gözlerinde taklit edilemez bir imza taşır.
