Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenskiy, Karadeniz’de sivil gemi trafiğini güvenli hale getirmek amacıyla Türkiye, Hindistan ve Mısır’la görüşmeler yürütüldüğünü açıkladı. Üç ülkenin bayrağını taşıyan ticaret gemilerinin hem Ukrayna hem de Rusya limanlarına güvenli şekilde ulaşmasını öngören plana Moskova’nın karşı çıktığını belirten Zelenskiy, mevcut alternatif güzergâhların ülkenin tarım ürünleri ihracatını karşılamakta yetersiz kaldığını vurguladı.
Türkiye, Hindistan ve Mısır Bayraklı Gemiler İçin Güvenlik Önerisi
Karadeniz’de limanlara ve ticaret gemilerine yönelik saldırıların ardından Ukrayna, tarım ürünleri ihracatını yeniden artırabilmek için diplomatik girişimlerini yoğunlaştırdı. Zelenskiy’nin 18 Ekim’de yaptığı açıklamaya göre Türkiye, Hindistan ve Mısır bayraklı sivil gemilerin hem Ukrayna hem de Rusya limanlarına güvenli şekilde ulaşabilmesi için görüşmeler yürütülüyor.
Öneri, söz konusu ülkelerin bayraklarını taşıyan ticaret gemilerine saldırılmaması konusunda karşılıklı güvence verilmesini öngörüyor. Böylece bir geminin Ukrayna limanlarından, diğerinin ise Rusya limanlarından yük alarak gıda ürünlerini dünya pazarlarına ulaştırabilmesi amaçlanıyor.
Planın öne çıkan yönü, bütün Karadeniz’de kapsamlı bir ateşkes sağlanmasını beklemeden belirli ticaret gemilerinin güvenliğini sağlamaya odaklanması. Ancak henüz taraflar arasında imzalanmış bir anlaşma veya uygulamaya konulmuş yeni bir deniz koridoru bulunmuyor.
Zelenskiy: “Rusya Plana Karşı Çıkıyor”
Ukrayna lideri, Türkiye, Hindistan ve Mısır’ın Moskova ile temaslarını sürdürmesine rağmen Rusya’nın güvenli geçiş teklifini kabul etmediğini belirtti. Zelenskiy’ye göre önerinin hayata geçirilmesi, tarım ürünleri ihracatının artırılmasına katkı sunarken ticaret gemilerine yönelik saldırı riskini de azaltabilir.
Karadeniz’deki taşımacılık sorunu özellikle ağustos ayından itibaren ağırlaştı. Rusya’nın Ukrayna limanlarına ve ticaret gemilerine yönelik saldırıları, tahıl sevkiyatlarını olumsuz etkiledi. Ukrayna’nın Rus petrol ihracatında kullanılan ve yaptırımlardan kaçınmakla ilişkilendirilen gölge filo gemilerine yönelik saldırıları da bölgedeki güvenlik sorunlarını derinleştirdi.
Ticari gemilere yönelik saldırılar, sigorta primleri ve sevkiyat güvenliği bakımından yeni riskler oluşturdu. Bazı saldırıların Romanya ve Bulgaristan’ın ekonomik bölgelerine kadar uzandığı, ticaret gemilerinde can kayıplarının da yaşandığı bildirildi.
Rusya’nın yeni öneriye ilişkin bağımsız bir resmî yanıtı ise henüz doğrulanmış değil. Moskova’nın plana karşı çıktığı bilgisi Zelenskiy’nin açıklamasına dayanıyor.
Ukrayna’nın Tahıl İhracatı Beklenen Hacmin Yüzde 38’inde Kaldı
Karadeniz’deki güvenlik krizi, Ukrayna’nın tarım ürünleri ihracat kapasitesini önemli ölçüde sınırlandırdı. Ukrayna Tarım Politikası ve Gıda Bakanlığının 2 Ekim’de açıkladığı verilere göre ülke, eylül ayında toplam 2,4 milyon ton tarım ürünü ihraç etti. Bu miktar, aynı dönem için öngörülen ihracat potansiyelinin yüzde 46’sına karşılık geldi.
En büyük kayıp tahıl sevkiyatlarında yaşandı. Eylül ayında 1,4 milyon ton tahıl ihraç edilirken bu miktar, hedeflenen hacmin yalnızca yüzde 38’ini oluşturdu.
Diğer tarım ürünlerinde gerçekleşen ihracat miktarları şöyle oldu:
-
Yağlı tohumlar: 444 bin ton; öngörülen potansiyelin yüzde 83’ü.
-
Bitkisel yağ: 311 bin ton; potansiyelin yüzde 64’ü.
-
Yağlı tohum küspesi: 280 bin ton; potansiyelin yüzde 46’sı.
Veriler, Karadeniz limanlarındaki kısıtlamaların özellikle büyük miktarlarda ve düşük taşıma maliyetiyle sevk edilmesi gereken tahıl ürünlerini daha ağır etkilediğini ortaya koydu.
Tuna Limanları Ve Demiryolu Deniz Taşımacılığının Yerini Dolduramadı
Ukrayna, Karadeniz’deki derin su limanlarının kullanımındaki kısıtlamalar nedeniyle ihracatını Tuna Nehri limanlarına, demiryoluna ve karayoluna yönlendirdi. Eylül ayında gerçekleştirilen 2,4 milyon tonluk tarım ürünü ihracatının 1,3 milyon tonu Tuna limanlarından yapıldı. Bu güzergâhın toplam ihracattaki payı yüzde 54’e ulaştı.
Aynı dönemde demiryoluyla 993 bin ton ürün taşındı ve bu güzergâhın payı yüzde 41 oldu. Karayoluyla gerçekleştirilen 120 bin tonluk sevkiyat ise toplam ihracatın yüzde 5’ini oluşturdu.
Buna rağmen alternatif güzergâhların kapasitesi, Karadeniz limanlarının normal koşullarda sağlayabildiği sevkiyat hacmini karşılayamıyor. Ukrayna’nın derin su limanları, bir pazarlama sezonunda yaklaşık 36 milyon ton tahılın dünya pazarlarına ulaştırılmasını sağlayabilecek kapasiteye sahip. Ukrayna yönetimi, bu ölçekteki bir sevkiyatın yalnızca demiryoluyla gerçekleştirilmesinin mümkün olmadığını belirtiyor.
Ekim ayında da ihracattaki sınırlılık devam etti. Tarım Bakanlığının 15 Ekim’de açıkladığı verilere göre ayın ilk bölümünde 1 milyon 125 bin ton tarım ürünü ihraç edildi. Bu miktar, aynı dönem için beklenen hacmin yaklaşık yarısına karşılık geldi.
Ukrayna İçin 30 Milyon Tonu Aşan İhracat Kaybı Riski
Karadeniz limanlarının yeniden tam kapasiteyle çalışamaması, Ukrayna’nın 2026-2027 pazarlama sezonuna ilişkin ihracat beklentilerini de tehdit ediyor. Tarım Politikası ve Gıda Bakanı Taras Vısotskiy, mevcut kısıtlamaların sürmesi durumunda sezon boyunca 30 milyon tondan fazla tarım ürününün ihraç edilemeyebileceği uyarısında bulundu.
Ukrayna’nın bir pazarlama sezonundaki toplam tarım ürünü ihracat potansiyeli yaklaşık 64 milyon ton olarak hesaplanıyor. Lojistik sorunların devam etmesi, ihracata yönelik üretimin önemli bir bölümünün ülke içinde kalmasına neden olabilir.
Bu durum yalnızca dış ticaret gelirlerini azaltmakla sınırlı kalmıyor. Ürünlerini zamanında satamayan çiftçilerin yeni üretim dönemi için ihtiyaç duydukları finansmana erişimi de zorlaşıyor. Özellikle 2027 ekim dönemi öncesinde yaşanabilecek nakit akışı sorunlarının, gelecek yılın tarımsal üretimini etkilemesi bekleniyor.
Avrupa Birliği’nden 1,1 Milyar Euro Lojistik Desteği Talebi
Ukrayna, Karadeniz’deki deniz taşımacılığının normale dönmesini beklerken Avrupa Birliği üzerinden yürütülen alternatif ihracat güzergâhlarının kapasitesini artırmaya da çalışıyor. Zelenskiy, Avrupa Birliği’nden “dayanışma yolları” olarak bilinen ulaştırma ağlarına daha güçlü destek verilmesini istediklerini açıkladı.
2022 yılında oluşturulan ve halen faaliyet gösteren bu hatlar, Ukrayna’nın tarım ürünlerini Avrupa üzerinden dış pazarlara ulaştırmasında önemli rol oynuyor. Avrupa Komisyonunun 12 Ekim’de yayımladığı verilere göre ağustos ayında Ukrayna’nın tahıl, yağlı tohum ve ilgili ürün ihracatının yaklaşık yüzde 90’ı bu alternatif hatlar üzerinden gerçekleştirildi.
Ukrayna yönetimi, artan taşıma giderlerini karşılamak amacıyla Avrupa Birliği’nden en az 1,1 milyar euro lojistik desteği de talep etti. Talep, ek taşıma maliyetlerinin ton başına yaklaşık 50 euro düzeyinde hesaplanmasına dayanıyor.
Ancak demiryolu ve Tuna Nehri üzerinden gerçekleştirilen taşımacılığın fiziksel sınırları, yeni finansman sağlansa bile Karadeniz’deki büyük limanların yerini tamamen doldurmayı zorlaştırıyor.
Türkiye Daha Önce Yeni Tahıl Koridoru Planını Gündeme Getirmişti
Türkiye’nin yeni görüşmelerde yer alması, Ankara’nın son aylarda Karadeniz’de güvenli tahıl taşımacılığı için yürüttüğü diplomatik girişimlerin devamı niteliğinde.
Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, 31 Ağustos’ta Türkiye’nin Karadeniz’de tahılın güvenli taşınmasını sağlayacak yeni bir plan hazırladığını ve Rusya ile Ukrayna’yla temasların sürdüğünü açıklamıştı. Fidan, gerekli koşulların oluşması halinde 2022’de uygulanan tahıl anlaşmasına benzer yeni bir düzenleme üzerinde çalışıldığını belirtmişti.
24 Eylül’de New York’ta Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ile Zelenskiy arasında gerçekleştirilen görüşmede de Karadeniz’in güvenliği ve deniz yoluyla gıda ihracatının yeniden sağlanması ele alındı. Ukrayna Cumhurbaşkanlığının açıklamasında, deniz ticaret koridorunun yeniden işler hale getirilmesi için farklı seçeneklerin değerlendirildiği bildirildi.
Türkiye, Birleşmiş Milletlerle birlikte Temmuz 2022’de Karadeniz Tahıl Girişimi’nin oluşturulmasına aracılık etmişti. Anlaşma kapsamında yaklaşık 33 milyon ton tahıl ve gıda ürünü dünya pazarlarına taşınmıştı. Rusya’nın Temmuz 2023’te anlaşmadan çekilmesiyle girişim sona ermişti.
Yeni öneri ise önceki anlaşmadan farklı olarak Türkiye, Hindistan ve Mısır bayraklı gemilere karşılıklı güvenlik güvencesi verilmesine odaklanıyor.
Karadeniz’deki Güvenlik Türkiye’nin Gıda Ve Yem Maliyetlerini De Etkiliyor
Karadeniz’de tahıl taşımacılığının yeniden güvenli hale getirilmesi Türkiye açısından da ekonomik önem taşıyor. Rusya ve Ukrayna, Türkiye’nin özellikle yem hammaddesi tedarikinde yararlandığı başlıca kaynak ülkeler arasında bulunuyor.
Buğday, mısır, arpa, ayçiçeği küspesi ve diğer tarımsal ürünlerin sevkiyatında yaşanan aksamalar, ithalatçıların alternatif tedarik kaynaklarına yönelmesine ve taşıma maliyetlerinin artmasına neden olabiliyor. Güvenli ticaret gemisi trafiğinin yeniden sağlanması, özellikle navlun ve sigorta giderlerinin azaltılması bakımından önem taşıyor.
Bununla birlikte yeni bir deniz koridorunun oluşturulması, küresel tahıl fiyatlarında otomatik olarak aynı oranda düşüş yaşanacağı anlamına gelmiyor. Hasat miktarları, stoklar, enerji fiyatları ve dünya genelindeki talep de fiyatları etkileyen unsurlar arasında yer alıyor.
Türkiye, Hindistan ve Mısır’ın yürüttüğü girişimin sonuç verebilmesi için öncelikle gemilere yönelik karşılıklı güvenlik taahhütleri konusunda uzlaşma sağlanması gerekiyor. Görüşmeler devam ederken Rusya’nın plana ilişkin kabulü henüz bulunmuyor.
