ABD Deniz Hava Harp Merkezi Uçak Bölümü, F-35B savaş uçaklarının kısa kalkış ve dikey iniş yapmasını sağlayan Kaldırma Fanı (LiftFan) debriyaj soğutma sisteminde baş gösteren “debriyaj çamuru” (Clutch sludge) kirliliği için kaynak arayışına çıktı. Yayımlanan acil ilanda, sistemde biriken sertleşmiş tortuyu temizleyebilecek taşınabilir ekipmanlar üreten şirketlerin başvurması istenirken, firmalara yanıt vermeleri için sadece yedi iş günlük oldukça kısa bir süre tanındı.
Debriyaj Çamuru Nedir Ve Sistemi Nasıl Etkiliyor
F-35B varyantını dünyadaki diğer beşinci nesil jetlerden ayıran en büyük özellik, kokpitin hemen arkasındaki dikey yerleşimli devasa devir fanı sayesinde helikopter gibi dikey iniş ve kısa pistlerden kalkış yapabilmesidir. Bu devasa fanı motorun tahrik miline bağlayan debriyaj sistemi, operasyonlar sırasında devreye girerek yaklaşık 20 bin poundluk bir itki gücü üretilmesine yardımcı olur. Donanmanın açıklamasına göre; karbon fiber tozu ile sentetik yağ karışımı zamanla soğutma egzoz kanalları ve havalandırma ızgaralarında birikerek “debriyaj çamuru” olarak adlandırılan çok sert bir maddeye dönüşüyor ve motorun hayati mekanizmasında tıkanmalara yol açıyor.
On Yıllık Kronik Isınma Sorununun Yeni Bir Boyutu
Aslında bu debriyaj kirliliği F-35 programı için tamamen yeni bir keşif değil. Uçağa güç veren F135 motorunun üreticisi Pratt & Whitney, daha 2011 yılındaki ilk uçuş testlerinde debriyaj plakalarının normal uçuş esnasında da istemsizce temas ettiğini ve aşırı ısı ürettiğini rapor etmişti. O dönem ana tasarımın tamamen elden geçirilmesi tartışılsa da üretici Lockheed Martin, sisteme yeni ısı sensörleri ekleyerek ve debriyaj ısındığında pilotların serin hava akımı için 10 bin feet’in altına inmesini zorunlu kılarak geçici bir operasyonel çözüm bulmuştu. Ancak aradan geçen yılların ardından, bu ısınma ve sürtünme döngüsünün yarattığı sert çamur birikintisi, artık sistemin çalışmasını doğrudan tehdit eden acil bir temizlik krizine dönüştü.
Donanma Hazır Ticari Çözümlerin Peşinde
F-35 Ortak Program Ofisi motor destek ekibi, sıfırdan yeni bir temizlik teknolojisi geliştirmek yerine zaman kazanmak adına piyasada halihazırda var olan ticari temizlik sistemlerini (COTS) adapte etmeyi planlıyor. Aranan sistem için belirlenen askeri spesifikasyonlar ise oldukça katı kurallara bağlı. Geliştirilecek ya da modifiye edilecek temizlik aparatının; çevre bileşenlere ve hassas uçak gövdesine hiçbir zarar vermeden bu sertleşmiş çamuru sökebilecek su sıcaklığı ile basınç kontrolüne sahip olması, çevre mevzuatlarına uyum için çıkan tüm atık suyu ve kimyasalları anında vakumlayıp geri kazanması ve F-35B’nin kendine has debriyaj donanımına kusursuzca kilitlenebilecek özel bir bağlantı aparatına sahip olması gerekiyor.
