Dijital teknolojiler günlük yaşamın ayrılmaz bir parçası haline gelirken, ekran başında geçirilen süre her geçen yıl artıyor. Uzmanlar ise kontrolsüz kullanımın bireysel ve toplumsal düzeyde yeni risk alanları oluşturduğuna dikkat çekiyor.
İstanbul Rumeli Üniversitesi Psikoloji Bölüm Başkanı Prof. Dr. Ömer Faruk Şimşek, dijital bağımlılığın günümüzde en yaygın davranışsal risk alanlarından biri haline geldiğine dikkat çekti. Telefon ve dijital platform kullanımının rastlantısal olmadığını vurgulayan Şimşek, “Dijital sistemler, beynin ödül mekanizmasını sürekli harekete geçirecek biçimde tasarlanıyor” dedi.
“Her bildirim beyinde ödül etkisi oluşturuyor”
Dijital dünyanın sunduğu hız ve erişim kolaylığının hayatı önemli ölçüde kolaylaştırdığını belirten Şimşek, kontrolsüz kullanımın psikolojik sonuçlarına karşı uyarıda bulundu. Sürekli gelen bildirimler, sosyal medya beğenileri ve anlık haz sunan içeriklerin dopamin sistemini aktive ettiğini ifade eden Şimşek, “Her bildirim beyinde küçük bir ödül etkisi oluşturuyor. Bu durum zaman içinde alışkanlığa, ardından da kontrol kaybına dönüşebiliyor” diye konuştu. Bu sürecin bireyde fark edilmeden gelişen tekrar eden kontrol etme davranışına yol açtığını belirten Şimşek, kişinin kısa süreli rahatlama için ekrana yöneldiğini söyledi.
“Yaş gruplarına göre riskler değişiyor”
Dijital bağımlılığın farklı yaş gruplarında farklı biçimlerde ortaya çıktığını dile getiren Şimşek, gençlerde sosyal medya ve çevrim içi oyunların öne çıktığını, yetişkinlerde ise işle bağlantılı ekran kullanımı ve sürekli çevrim içi kalma baskısının belirleyici olduğunu kaydetti. Gençlerde sosyal onay arayışı ve akran ilişkilerinin etkili olduğunu ifade eden Şimşek, yetişkinlerde ise kaçırma korkusu ve iş sürekliliği kaygısının ön plana çıktığını belirtti. Her iki grupta da uzun süreli ekran kullanımının dikkat dağınıklığına, uyku sorunlarına ve yüz yüze ilişkilerde zayıflamaya yol açabileceğini söyledi. Özellikle gece saatlerinde artan ekran maruziyetinin biyolojik ritmi bozduğunu ve zihinsel yorgunluğu artırdığını da sözlerine ekledi.
“Hedef teknolojiden uzaklaşmak değil, dijital denge kurmak”
Sağlıklı dijital kullanımın teknolojiyi tamamen hayat dışına itmek anlamına gelmediğini vurgulayan Şimşek, asıl hedefin “dijital denge” olduğunu ifade etti. Günlük ekran süresinin sınırlandırılması, gereksiz bildirimlerin kapatılması ve teknoloji dışı zaman aralıklarının oluşturulmasının önemli adımlar olduğunu belirten Şimşek, özellikle yemek saatlerinde ve uyumadan önce ekran kullanımının azaltılmasının aile içi iletişimi ve uyku kalitesini olumlu etkilediğini söyledi. Yüz yüze etkileşimlerin artırılması ve fiziksel aktivitelerin günlük yaşama dahil edilmesinin dengeleyici rol oynadığını kaydeden Şimşek, dijital farkındalık eğitimlerinin erken yaşta başlaması gerektiğine işaret etti.
“Asıl risk kontrolsüz kullanım”
Prof. Dr. Şimşek, dijital araçların doğru ve bilinçli kullanıldığında yaşamı kolaylaştırdığını, ancak sınır konulmadığında psikolojik ve sosyal riskler doğurabileceğini belirtti. “Teknolojiyi hayatımızdan çıkarmak gerçekçi değil. Önemli olan, onun bizi yönetmesine izin vermemek. Dijital farkındalık geliştikçe bireyler ekranla kurdukları ilişkiyi daha bilinçli şekilde düzenleyebilir” ifadelerini kullandı.
