Ülkemizde kışın en sevilen içeceklerden biri olan salep, yabani orkidelerin kurutulmuş yumrularından elde edilen tozla hazırlanıyor. İran’da da yaygın olarak tüketilen içeceğin hammadde kaynağı olan orkide popülasyonları ise kritik bir eşiğe geldi.
ODTÜ’den Arzu Karahan ve Esra Öztürk’ün de katkıları ile Current Biology dergisinde yayımlanan araştırma, salep ticaretinin yabani orkideleri sürdürülemez bir noktaya taşıdığını gösteriyor.
200 YILLIK YUMRULARDAN DNA ÇIKARILDI
Oslo Üniversitesi Doğa Tarihi Müzesi’nden Dr. Margret Veltman ve ekibi, Avrupa’daki koleksiyonlarda saklanan yaklaşık 200 kurutulmuş orkide yumrusunun DNA’sını çözümledi. Bazıları 200 yıla yakın yaşta olan örneklerde “hedef yakalama” tekniğiyle en bozulmuş numunelerde bile yüzde 85 oranında kaynak tür belirlendi.
YUMRULAR KÜÇÜLÜYOR, POPÜLASYON ALARM VERİYOR
Binden fazla yumrunun ölçümü, yüzyıllar içinde salep yumrularının giderek küçüldüğünü ortaya koydu. Normalde yaşlandıkça daha büyük yumru üreten orkidelerin yumrularının küçülmesi, yaşlanan orkidelerin tükenmesi ile giderek daha genç bitkilerin hasat edildiğine işaret ediyor. Ekolojistler bu küçülmeyi sürdürülebilir hasat sınırının aşıldığının en net göstergesi olarak değerlendiriyor.
TERCİH EDİLEN TÜR TÜKENDİ, TOPLAYICILAR BAŞKA TÜRLERE YÖNELDİ
19. yüzyılda salep tozu büyük ölçüde tek bir türden, er salebinden (Orchis mascula) elde ediliyordu. Günümüzde ise gelincik salebi ve balkaymak salebi gibi farklı türler de karışıma girdi. Araştırmacılara göre er salebinin soyunun tükenmesi sonucunda diğer salep türlerine geçiş yapılmaya başlandı.
İRAN’DA HASAT İHRACATA YÖNELİK
İran’da orkide toplama büyük ölçüde ihracat amacıyla yapılıyor. Kuzeydoğu İran’daki topluluklar geleneksel olarak salep tüketmediğinden yumrulara “dağ patatesi” adını vermiş. Araştırmanın ortak yazarı Uppsala Üniversitesi’nden Abdolbaset Ghorbani, bölge halkının çoğunun salep adını bile duymadığını belirtti.
TALEP DOĞANIN KARŞILAYABİLECEĞİNİ ÇOKTAN AŞTI
Salepe olan talep, doğanın besleyebileceği miktarın da ötesine geçti. 2022’de yayımlanan bir araştırma, yalnızca 18 ayda çevrim içi satışların 100 bin ile 180 bin yabani bitkinin yok edilmesine denk geldiğini hesapladı. Kaynaklar tükendikçe toplayıcılar koruma altındaki alanlara ve Orta Asya’ya doğru genişliyor.
YETİŞTİRMEK NEREDEYSE İMKANSIZ
Salep orkideleri ticari tarıma direniyor. Tohumları toz kadar ince ve çimlenmek için topraktaki belirli mantarlarla ortakyaşam ilişkisine ihtiyaç duyuyor. Deneme üretimleri sürse de tarımla elde edilen yumrular doğadan toplananlara göre çok daha pahalı oluyor.
Uluslararası anlaşmalar tüm orkide türlerini kısıtlı kategoride sınıflandırsa da toz haline gelmiş ürünü laboratuvar olmadan tanımlamak güç ve kurallar iç piyasalarda geçerli değil.
Araştırmacılar, müze örneklerinde kullanılan DNA tekniğinin artık pazar denetimlerinde de uygulanabileceğini ve gümrük kontrollerinde yeni bir araç olabileceğini vurguluyor.
