Telefonu bıraktıktan kısa süre sonra yeniden kontrol etme isteğinin arkasında merak, dopamin sistemi, dikkat mekanizmaları ve öğrenilmiş ödül döngüsünün birlikte rol oynayabildiği belirtildi. Klinik Psikolog Ayşe Sena Sarıdoğan Öztürk, özellikle sosyal medya uygulamalarındaki değişken ödüllerin telefonu tekrar tekrar kontrol etme davranışını güçlendirebildiğine dikkat çekti.
Öztürk, telefondan uzak kalındığında ortaya çıkan huzursuzluğun da problemli kullanım açısından değerlendirilmesi gerektiğini belirterek, kişinin telefonu yanında olmadığı zamanlarda yaşadığı tepkilerin önemli bir gösterge olabileceğini ifade etti.
Telefon Ne Zaman Problemli Kullanıma Dönüşüyor?
Klinik Psikolog Ayşe Sena Sarıdoğan Öztürk’e göre telefona ihtiyaç olmadığı halde otomatik biçimde bakmak, kısa süreli kontrol amacıyla başlanan kullanımın uzaması ve telefondan uzak kalındığında huzursuzluk yaşanması problemli kullanıma işaret edebiliyor.
Özellikle telefonla daha fazla vakit geçirmek amacıyla uyku saatlerinin sürekli ertelenmesinin de dikkate alınması gerektiğini belirten Öztürk, kişinin günlük yaşamındaki işlevselliğinin bu davranıştan etkilenip etkilenmediğinin önemli olduğunu vurguladı.
“Bir Dakika Bakacağım” Derken Süre Uzayabiliyor
Bir mesajı veya e-postayı kontrol etmek amacıyla telefona bakıldığında planlanandan çok daha uzun süre cihazın başında kalınmasının, davranış üzerindeki kontrolün azalmasıyla bağlantılı olabileceği belirtildi.
Öztürk, telefonun sunduğu içeriklerin kişide ödül beklentisi oluşturabildiğini ve bu mekanizmanın zaman içerisinde davranışı otomatik hale getirebildiğini söyledi. Mesaj, haber, video veya beğeni gibi farklı içeriklerle karşılaşma ihtimali, “Acaba yeni bir şey oldu mu?” düşüncesini tetikleyerek telefonu yeniden kontrol etme davranışını güçlendirebiliyor.
Sık Telefon Kontrolü Dikkati Bölebiliyor
Telefonu sık sık kontrol etmenin dikkat süresi ve odaklanma üzerinde de etkili olabileceğine dikkat çekildi. Etkinin kişiden kişiye değişebileceğini belirten Öztürk, özellikle zihinsel çaba gerektiren işlerde sık bölünmelerin çeşitli sorunlara yol açabileceğini ifade etti.
Bu durumun daha fazla hata yapma, işlerin tamamlanmasının uzun sürmesi, görevlerin sık sık yarıda bırakılması, unutkanlık hissi ve işe başlamada zorlanma gibi sonuçlar doğurabileceği kaydedildi.
Telefonsuz Kalınca Huzursuzluk Dikkat Çekiyor
Telefon kullanımının yoğun olmasıyla beynin sürekli uyaranlara alışabildiğini belirten Öztürk, cihaz bırakıldığında bazı kişilerde “Bir şeyleri kaçırıyorum” hissinin ortaya çıkabileceğini söyledi.
Hafif düzeyde sıkılma veya telefonu kontrol etme isteğinin görülebileceğini aktaran Öztürk, ancak telefon yanında olmadığında belirgin bir huzursuzluk yaşanması ve kişinin ancak telefonu kontrol ettikten sonra rahatlayabilmesinin daha dikkat çekici bir durum olduğunu vurguladı.
Gece Telefon Kullanımı Uyku Düzenini Etkileyebilir
Özellikle yatmadan hemen önce telefon kullanımının uyku kalitesini olumsuz etkileyebileceği belirtildi. Öztürk, ekran ışığına, özellikle mavi ağırlıklı ışığa maruz kalmanın melatonin artışını ve vücudun uykuya hazırlanma sürecini etkileyebileceğini ifade etti.
Gece saatlerinde yoğun ekran kullanımının beynin gündüz sinyali almaya devam etmesine neden olabileceğini belirten Öztürk, bunun uyku hijyeninin bozulması riskini artırabileceğine dikkat çekti.
Çocuklarda Yasak Yerine Sınır Ve Örnek Olma Önemli
Ebeveynlerin çocukların telefon kullanımını sınırlandırırken ani ve açıklama yapılmadan getirilen yasaklardan kaçınması gerektiği belirtildi. Öztürk, çocuk nedenini anlamadığında telefon konusunda konulan sınırların bir güç mücadelesine dönüşebileceğini söyledi.
Telefonun yemek veya ödev sonrasında ödül olarak verilmesinin de cihazı çocuk açısından daha cazip hale getirebileceğini ifade eden Öztürk, ebeveynlerin kendi telefon kullanım biçimleriyle de çocuklara örnek olması gerektiğini vurguladı.
Çocuktan telefonu bırakması istenirken ebeveynin de kendi telefonunu bırakmasının önemine dikkat çeken Öztürk, ağlama veya itiraz sırasında belirlenen sınırların kaldırılmaması ve ek süre verilmemesi gerektiğini belirtti. Telefon kullanım süresinin bitmesine birkaç dakika kala çocuğu uyarmanın ve geçişe hazırlamanın da süreci kolaylaştırabileceği ifade edildi.
