Dünyada yalnızca iki nüshası bulunduğu belirtilen 15. yüzyıl eseri Düstûrnâme-i Enverî, 1531 yılında Basel’de basılan Aristoteles’in Toplu Eserleri, Girit’teki karışıklıklardan kurtarılarak İzmir’e getirilen Kur’an-ı Kerim ve Kâtip Çelebi’nin İzmir, Çeşme ve Foça’yı gösteren haritası aynı sergide buluştu.
İzmir Büyükşehir Belediyesi, Ahmet Piriştina Kent Arşivi ve Müzesi (APİKAM) ile 1912 yılından bu yana kente hizmet veren İzmir Milli Kütüphane iş birliğinde hazırlanan “Belgesel Mirasın İzinde: İzmir’in Nadir Eserleri” sergisini Ahmed Adnan Saygun Sanat Merkezi’nde (AASSM) açtı. Farklı dönemlere, coğrafyalara ve tarihsel olaylara tanıklık eden 61 nadir eser, 15 Kasım’a kadar ziyaret edilebilecek.
Yüzyılların Mirası Aynı Sergide
İzmir’in kültürel belleğinde yer alan eserleri bir araya getiren özel seçki, dünya tarihinden Osmanlı dönemine, Ege’nin denizcilik geçmişinden Cumhuriyet tarihine uzanan geniş bir içerik sunuyor.
Sergide yer alan eserlerin her biri farklı bir tarihsel sürecin izlerini taşıyor. Dünyada bilinen iki nüshasından biri İzmir Milli Kütüphane’de bulunan Düstûrnâme-i Enverî, yaklaşık beş asır önce Basel’de basılan Aristoteles’in Toplu Eserleri, Kâtip Çelebi’nin Cihannümâ’sı, 1922 yılında Girit’ten İzmir’e getirilen Kur’an-ı Kerim ve Kurtuluş Savaşı’na ilişkin askerî harekât haritalarını içeren 1927 tarihli Nutuk, serginin öne çıkan eserleri arasında bulunuyor.
APİKAM Müdürü Dr. Serhan Kemal Saygı, İzmir Milli Kütüphane’nin özel koleksiyonunun ilk kez bu kapsamda ziyaretçilerle buluşturulduğunu belirtti. Saygı, 2 milyondan fazla kitap ve 4 bini aşkın el yazmasına sahip kütüphanenin yalnızca İzmir açısından değil, Türkiye’nin kültürel mirası bakımından da önemli bir koleksiyon barındırdığını ifade etti.
Serginin hazırlanması için APİKAM ve İzmir Milli Kütüphane ekiplerinin ortak çalışma yürüttüğünü belirten Saygı, serginin hayata geçirilmesine katkı sunanlara teşekkür etti.
Düstûrnâme-i Enverî’nin İki Nüshasından Biri İzmir’de
Serginin dikkat çeken eserlerinden biri, 15. yüzyılda Enverî mahlasını kullanan bir şair tarafından kaleme alınan Düstûrnâme-i Enverî oldu. Eserin dünyada bilinen iki nüshasından birinin Fransa Ulusal Kütüphanesi’nde, diğerinin ise İzmir Milli Kütüphane’de bulunduğu belirtiliyor.
Yaklaşık 3 bin 750 beyitten oluşan manzum tarih kitabı; genel dünya tarihinin yanı sıra Aydınoğulları Beyliği, Osmanlı Devleti’nin kuruluş dönemi ve Fatih Sultan Mehmet dönemine kadar uzanan tarihsel süreci ele alıyor.
Kent Arşivi’nden tarihçi Selin Ezel Çakar, eserin özellikle Aydınoğulları Beyliği ve Gazi Umur Bey’in deniz seferleri hakkında önemli bilgiler içerdiğini belirtti. Çakar, eserin Ege tarihine ilişkin bilgileri doğrudan aktarması nedeniyle tarih araştırmaları açısından özel bir yere sahip olduğunu ifade etti.
Düstûrnâme-i Enverî, Aydınoğulları Beyliği’nin siyasi tarihi ve Gazi Umur Bey’in Ege’deki deniz seferlerine ilişkin kayıtlarıyla bölgenin yüzyıllar önceki tarihine ışık tutuyor.
Aristoteles’in 1531 Baskısı İzmir’de Korunuyor
Serginin en eski basılı eserleri arasında Aristoteles’in Toplu Eserleri de bulunuyor. 1531 yılında Basel’de basılan eser, yaklaşık beş yüzyıllık geçmişiyle İzmir Milli Kütüphane koleksiyonunda korunuyor.
APİKAM’dan Onur Eryeşil, eserin Aristoteles’in bilinen eserlerini bir araya getirmesi nedeniyle önemli olduğunu belirtti. Eserin editörlüğünü dönemin ünlü hümanist düşünürlerinden Rotterdamlı Erasmus’un yaptığını aktaran Eryeşil, bu özelliğin kitabın tarihsel değerini artırdığını söyledi.
Giriş bölümü Latince, metinleri ise Eski Yunanca olan iki ciltlik çalışmanın sergide birinci cildi ziyaretçilere sunuluyor. Eserde ayrıca MS 3. yüzyılda yaşamış Diogenes Laertios’un Aristoteles’in hayatını anlatan metni de yer alıyor.
Eryeşil, eserin 16. yüzyılın entelektüel dünyasını yansıtması bakımından önemli bir kaynak olduğunu ifade etti.
Kâtip Çelebi’nin Cihannümâ’sında İzmir İzleri
Osmanlı bilim ve düşünce tarihinin önemli isimlerinden Kâtip Çelebi’nin Cihannümâ adlı eseri de sergide yer alan nadir eserler arasında bulunuyor.
Kâtip Çelebi’nin 1648 yılında yazmaya başladığı ve 1657 yılında ölümüne kadar üzerinde çalıştığı eser, coğrafi bilgilerin yanı sıra ele alınan bölgelerde yaşayan toplumlara ilişkin değerlendirmeleri de içeriyor.
Kent Arşivi ve Müzesi arşiv biriminden Akın Onur Bazkara, Cihannümâ’nın yalnızca sınırlar, yer şekilleri ve coğrafi bölgeler hakkında bilgi vermediğini, aynı zamanda bölgelerin sosyal ve ekonomik yapısına ilişkin çıkarımlar da sunduğunu belirtti.
Eserde İzmir merkezinin yanı sıra Çeşme ve Foça’nın da haritalarda gösterildiğini aktaran Bazkara, İzmir’in nüfusu ve Çeşme’ye ilişkin çeşitli bilgilerin de eserde bulunduğunu söyledi.
Girit’ten İzmir’e Uzanan Kur’an-ı Kerim
Sergide beş farklı Kur’an-ı Kerim nüshası da ziyaretçilerin ilgisine sunuluyor. Bu eserlerden birinin geçmişi ise Girit’ten İzmir’e uzanıyor.
1945 yılında İzmir Milli Kütüphane’ye bağışlanan nüshanın, bağışçının verdiği bilgiler doğrultusunda 1922 yılında Girit’in Kandiye şehrinde yaşanan karışıklıklar sırasında kurtarılarak İzmir’e getirildiği belirtiliyor.
Nüshanın, Milli Mücadele’nin zaferle sonuçlanmasının ardından bölgede yaşanan olaylar sırasında Latifzade Ahmet Esat Bey tarafından korunarak İzmir’e getirildiği aktarılıyor.
Akın Onur Bazkara, Kur’an-ı Kerim’in günümüze eksik ulaştığını belirtti. Eserin Girit’ten getirildiği sırada zarar görmüş olabileceğini ifade eden Bazkara, ilk ve son sayfaların bulunmadığını ve ciltleme sırasında bazı bölümlerin kaybolmuş olabileceğini söyledi.
Nüshadaki surelerin de özgün sıralamasından farklı şekilde dizildiği belirtiliyor. Eksik sayfalar ve sonradan yapılan cilt, eserin Girit’ten İzmir’e uzanan yolculuğunun izlerini günümüze taşıyor.
Kur’an Sayfalarında 24 Ayar Altın Kullanıldı
Sergideki Kur’an-ı Kerim nüshaları yalnızca tarihleriyle değil, hat ve tezhip özellikleriyle de dikkat çekiyor. 17. ve 18. yüzyıllara ait olduğu belirtilen nüshalarda dönemin kitap sanatlarına ilişkin ayrıntılar görülebiliyor.
Akın Onur Bazkara, sure geçişlerinde özel süslemeler kullanıldığını belirterek serlevha bölümleri ile eserlerin sınırlarını belirleyen cetvellerin 24 ayar altınla bezendiğini ifade etti.
Renkli süslemelerde de altın kullanıldığı belirtilirken, eserlerin gelecek kuşaklara aktarılabilmesi amacıyla İzmir Milli Kütüphane’nin özel depolarında korunduğu aktarıldı.
Depolarda nem oranının iklimlendirme sistemleriyle kontrol altında tutulduğu, bu sayede nadir eserlerin zaman içerisinde yıpranmasının ve biyolojik etkenlerden zarar görmesinin önüne geçilmeye çalışıldığı belirtildi.
Fotoğraflarla 19. Yüzyıl Osmanlı Hayatı
Serginin yazılı eserler dışındaki dikkat çekici parçalarından biri de Sébah & Joaillier tarafından hazırlanan Bursa fotoğraf albümü oldu.
- yüzyılın ikinci yarısına ilişkin görsel kayıtlar içeren albümde Bursa’nın önemli mimari yapılarının yanı sıra dönemin insanları, kıyafetleri ve çalışma hayatından görüntüler de bulunuyor.
APİKAM Arşiv Sorumlusu Ece Aytekin, albümde Bursa Ulu Cami, Yeşil Cami, Yeşil Türbe ve Muradiye Külliyesi gibi yapıların restorasyon öncesindeki durumlarının görülebildiğini belirtti.
Fotoğraflarda dönemin kıyafetleriyle insanlar ve bir iplik dokuma fabrikasında çalışan işçiler de yer alıyor. Bu yönüyle albüm, 19. yüzyıl Osmanlı toplumunun günlük yaşamına ilişkin görsel bilgiler sunuyor.
Aytekin, albümün II. Abdülhamid döneminde modernleşen Osmanlı yapısını ve değişen dünyayı özellikle Batı’ya tanıtma amacı taşıdığını belirtti. Sergide yer alan fotoğrafların yanı sıra albümlerdeki farklı görüntüler dijital kiosklar aracılığıyla da incelenebiliyor.
Nutuk’tan Kurtuluş Savaşı Haritaları
Serginin Cumhuriyet tarihine ayrılan bölümünde Mustafa Kemal Atatürk’ün Nutuk eserinin 1927 tarihli ilk baskılarından biri de bulunuyor. Eserin sayfaları arasında yer alan renkli haritalar ise Kurtuluş Savaşı dönemindeki askerî harekâtların izlerini taşıyor.
APİKAM’dan Anıl Belde, haritalarda savaş sırasında kuvvetlerin bulunduğu bölgelerin işaretlendiğini belirtti. Haritalarda 26 Ağustos ve 30 Ağustos harekâtlarına ilişkin bilgilerin de bulunduğunu aktaran Belde, farklı renklerle işaretlenen noktaların dönemin askerî konumlarını gösterdiğini söyledi.
Haritalarda Fransız, İtalyan ve Yunan kuvvetlerinin bulunduğu bölgeler farklı renklerle belirtilirken, belgeler Kurtuluş Savaşı’nın askerî sürecine ilişkin görsel bir kayıt niteliği taşıyor.
61 Nadir Eser 15 Kasım’a Kadar Görülebilecek
İzmir Milli Kütüphane’nin koleksiyonunda yer alan 61 nadir eser, “Belgesel Mirasın İzinde: İzmir’in Nadir Eserleri” sergisiyle ziyaretçilerin karşısına çıktı.
Farklı dönemlerden kalan el yazmaları, nadir basılı kitaplar, haritalar, fotoğraf albümleri ve dini eserlerden oluşan seçki; Ege’nin geçmişinden Osmanlı toplumuna, dünya düşünce tarihinden Kurtuluş Savaşı’na kadar uzanan geniş bir tarihsel perspektif sunuyor.
Yüzyıllar boyunca farklı coğrafyalarda korunan ve çeşitli yollarla İzmir’e ulaşan eserler, kentin kültürel belleğinin önemli parçalarını oluşturuyor. AASSM’de ziyarete açılan sergi, 15 Kasım’a kadar tarih ve kültür meraklılarını ağırlayacak.
