Atatürk Havalimanı veya eski adıyla Yeşilköy Havaalanı, İstanbul’un Avrupa Yakası’nda bulunan uluslararası havalimanıydı. 1900’lerin başında Türkiye’de ilk hava ulaşımının başlatıldığı yer olan Yeşilköy Havalimanı, 1953 yılında uluslararası hava trafiğine açılmıştır. 29 Temmuz 1985 tarihinde Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk’ün soyadı dönemin Cumhurbaşkanı Kenan Evren tarafından havalimanına verilmiştir.
2015 yılı verilerine göre Türkiye’nin en yoğun trafiği ve dünyanın 11. en yoğun yolcu trafiğinin olduğu havalimanıdır. Günlük ortalama 1100 uçağın kullandığı havalimanı, Avrupa’nın en önemli transit yolcu havalimanları arasında bulunmaktadır. Meydana iniş yapan ve meydandan havalanan uçak sayısı, 4 Eylül 2016’da 1453 ile (Her 59,46 saniyede bir uçak iniş ya da kalkışı) tüm zamanların rekorunu kırdı. Pist başına saatte oluşan uçak trafiği rekoru ise 55 uçak ile Londra Gatwick havalimandadır. Bu sayı Atatürk havalimanında 30’dur. 2015 yılında 61.332.124 yolcu, 464.774 uçak ve 790.744 ton kargo trafiğine ev sahipliği yapan Atatürk Havalimanı, ülkenin en işlek havalimanıydı. 7 Nisan 2019’dan itibaren sivil uçuşlara, 5 Şubat 2022’den itibaren de kargo uçuşlarına kapatılmış ve bu uçuşlar İstanbul Havalimanı’na aktarılmıştır.
Atatürk Havalimanı neden yıkılıyor?
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Murat Kurum ise sosyal medya hesabından yaptığı paylaşımda, 2053 vizyonunun en iddialı hedeflerinden biri olan “Yeşil Kalkınma Devrimi” doğrultusunda “durmadan, yılmadan” çalışmaya, Türkiye’yi yeşillendirmeye devam edeceklerini belirtti.
Millet bahçesinin, iklim değişikliğinin olumsuz etkileriyle mücadeleye güç katacağının altını çizen Kurum, bahçenin, İstanbul’un en merkezi afet toplanma alanı olacağını ifade etti.
Kurum, tamamlandığında dünyanın en büyük yeşil alanlarından biri olacak millet bahçesinin, 132 bin 500 ağacıyla İstanbul’un merkezinde 5 milyon 61 bin metrekarelik yeşil bir koridora dönüşeceğini, İstanbul’a nefes aldıracağını vurguladı.
Atatürk Havalimanı bölgesinin “hiçbir şekilde imara açılmayacağını” söyleyen Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Murat Kurum ise “Her hangi bir konut projesi yapılmayacak. Bu noktada bu alanın Katarlılara satılması gibi bir durum söz konusu değil. Her konuyu Katarlılara getirmekte üstüne düşen vazifeyi muhalefet yapıyor. Bir peyzaj projesini armağan edeceğiz milletimize” dedi.
Yerleşim
İstanbul Atatürk Havalimanı’nın coğrafi koordinatları 40°58’34″N, 28°48’50″E şeklindedir. İstanbul’un en büyük ilçelerinden Bakırköy ve merkezi deniz kenarında olan Yeşilköy semtinin sınırları içerisinde yer alan havalimanı, arazisi güneyde Marmara Denizi, kuzeyde ise D-100 Karayoluyla sınırlanmıştır.
1900’lerin başı
Türkiye’de ilk havacılık girişimleri 1911-12’de, bugün Atatürk Havalimanı olan arazinin yakınında kurulan iki hangar ve küçük bir meydanla başlamıştır. İlk kullanım amacı askeridir; Harbiye Nazırı Mahmud Şevket Paşa orduda kullanılacak uçaklar için bir tesis oluşturmak istemiştir.
1920-30’lar
Cumhuriyetin ilanının ardından 1925’te kurulan Türk Tayyare Cemiyeti’yle sivil havacılığın ilk adımları atılmaya başlanmıştır. Yeşilköy’deki tesis 1933 yılına kadar askeri amaçla kullanılmış, bu tarihteyse Amerika’dan alınan iki King Bird modeli uçakla sivil uçuşlar başlamıştır. Bir hangar ve yanındaki kâgir bina sivil uçuşlara ayrılırken, binanın üst katına bir bekleme odası ve bilet satış gişesi kurularak terminal oluşturuldu. Şubat 1933’te ilk protokol yolcuları İstanbul-Ankara uçuşunu gerçekleştirdi. O tarihte yakıt ikmali gerektiğinde uçaklar Eskişehir’e iniyor, ardından Ankara’ya devam ediyordu. Ankara’da Gazi Eğitim Enstitüsü’nün yanındaki bir tarla pist olarak kullanılıyordu. Yine 1933’te beş uçaklık bir filo Türk Hava Postaları adı altında çalışmaya başladı.
1940-50’ler
Türkiye’nin 1944 Chicago Sivil Havacılık Sözleşmesi’ni imzalamasının ardından Yeşilköy Havaalanı’nın uluslararası hale getirilmesi kararlaştırıldı. 1947’de havaalanıyla ilgili proje hazırlandı ve Bayındırlık Bakanlığı’nın verdiği yetkiyle Amerikan Westinghouse-IG White firmaları 1949’da yapıma başladı. 10 bin m²’lik bir alanı kaplayan bu meydan tesisleri hem iç, hem dış seferler için hizmet eden bir terminal binası, 2300 metre uzunluğunda bir pist, bir hangar ve servis yapılarından oluşuyordu. Havaalanında ayrıca radyo alıcı-vericisi ve ayrı bir enerji santrali de vardı. Proje 1953’te tamamlanarak aynı yılın 1 Ağustos’unda hizmete girdi.
1960-70’ler
Hızla artan uluslararası yolcu trafiği ve teknolojik gelişmeler -özellikle de geniş gövdeli uçakların yaygınlaşması- Yeşilköy Havaalanı’nın genişleme ve yenileme ihtiyacını ortaya çıkarttı. 1961’de bu ihtiyacı karşılamak üzere çalışmalar ortaya çıktı ve 1968 yılında geniş gövdeli uçaklara uygun ikinci bir pistin inşaatına başladı. 3 bin metre uzunluğa ve 45 metre genişliğe sahip 17/35 pisti gecikmelerin sonucunda 12 Kasım 1972’de açıldı.
Yeni pistin ışıklandırma sistemi bulunmadığından sadece gündüz saatlerinde kullanılabileceği, iki pistin saatte toplam 55 uçaklık kapasite sağlayacağı belirtiliyordu. O günlerde havalimanına günde 150-200 uçak iniş kalkış yapıyor, yoğun günlerde sayı ortalama 250’ye ulaşıyordu.
Terminal ve hava trafik kontrol açısındansa sorunlar artarak sürüyordu. Ekim 1970’te havaalanını denetleyen İstanbul Valisi Vefa Poyraz gazetecilere “durumu fevkalade perişan bulduğunu” söylüyordu. Havaalanının gelişimi için 1971 yılında bir master plan hazırlandı. Mimar Hayati Tabanlıoğlu tarafından hazırlanan proje her biri 5 milyon yolcu kapasiteli dört terminalin yanı sıra THY Hangar Tesisleri, Kargo Tesisleri, Hava Trafik Kontrol Kulesi ve Teknik Blok, Aydınlatma Sistemi, Elektrik Dağıtım Sistemi, eski 05/23 pistinin yeniden yapımı, akaryakıt ikmal tesisleri ile diğer tesisleri kapsıyordu. Biri asma, üç kattan oluşacak, 1500 araçlık otoparkı da bulunan terminal ünitelerinin 1975’te tamamlanması planlanmıştı.
Özellikle Almanya’ya işçi göçü ve artan turist sayısıyla çoğalan charter uçuşlarının yarattığı trafiği karşılamak için yeni bir transit salonu için çalışmalar başladı. Bir yıl gecikmeyle Mayıs 1974’te açılan salon, üç ay sonra havalandırma sorunları nedeniyle kapatılarak renove edildi. Sekiz pasaport ve 12 gümrük muayene bankosuna sahip 3 metrekarelik charter terminali Temmuz 1974’te hizmete girdi. Aynı yıl eylül ayında -yine özellikle Almanya’ya giden işçilerin talebini karşılamak üzere- Ulaştırma Bakanı Hasan Ferda Güley’in talimatıyla bir namaz yeri oluşturuldu. Terminalde bir emzirme salonu da yolcuların hizmetine girdi.
1980-90’lar
Hayati Tabanlıoğlu’nun projesi tam olarak hayata geçmese de proje kapsamında yapılan yeni dış hatlar terminali 1983’te hizmete girdi. 29 Temmuz 1985’te havalimanının adı Cumhurbaşkanı Kenan Evren tarafından değiştirilerek İstanbul Atatürk Havalimanı oldu. 1980’lerin sonlarına doğru havalimanının kapasitesini artırmak için çalışmalar tekrar yoğunlaştı ve 1988’de yap-işlet-devret modeliyle ihaleye çıkıldı. 205 milyon dolar teklif veren Alarko-Lockheed-John Laing konsorsiyumu ihaleyi kazansa da proje sıkça değişen hükûmetler nedeniyle hayata geçemedi.
1993’te kargo terminali, Sovyetler Birliği’nin dağılmasının ardından artan bavul ticareti ve charter yolcu trafiğini karşılamak üzere de 1995’te C Terminali hizmete girdi.
DHMİ’nin artan trafiği karşılayacak 20 milyon kapasiteli yeni terminal ve otopark için çıktığı YİD ihalesini 17 Temmuz 1998’de Tepe-Akfen-Vienna Airport konsorsiyumu -daha sonra Vienna’nın ayrılmasıyla Tepe-Akfen-Ventures- kazandı.
2000’ler
İnşaatı öngörülenden kısa bir sürede tamamlayan TAV Havalimanları, terminali 3 Ocak 2000’de hizmete açtı. Ardından sözleşmede yapılan yenilemelerle dış hatlar terminalini iki kez genişleten TAV Havalimanları toplam terminal alanını 286.770 metrekareye çıkarttı. Bu genişlemede yeni bir dış hatlar terminali, yolcu araç bağlantı köprüleri ve yolcu bindirme köprüleri yeniden yapıldı. 7 Nisan 2019’da Atatürk Havalimanı’ndan yapılan tüm tarifeli uçuşlar İstanbul Havalimanı’na aktarılmıştır. Atatürk Havalimanı’nın işletme hakkı Ocak 2021’e kadar TAV Havalimanları’ndaydı.
Güncel durum
Atatürk Havalimanı, Uluslararası Sivil Havacılık Örgütü’nün (ICAO) yaptığı sınıflandırmaya göre CAT III niteliklerine sahip olup, meteorolojik koşulların kötü olduğu zamanlarda bile uçak iniş-kalkışına imkân verebilecek düzeydedir.
Toplam 11 milyon 650 bin m² alana sahip olan Atatürk Havalimanı, 63 bin 165 m² iç hatlar ve 282 bin 770 m² dış hatlar terminali ile toplam bina alanı açısından Türkiye’nin en büyük havalimanıdır. Ayrıca 7 bin 260 metrekarelik VIP ve CIP terminaline sahiptir. 7 Nisan 2019 tarihinden beri ticari uçuşlar İstanbul Havalimanı’ndan yapılmaktadır.
İç Hatlar Terminali
Eski dış hatlar terminali olarak kullanılan bina TAV Havalimanları’nın işletmesini üstlenmesinin ardından modernize edildi. Terminalde 12 köprü, 96 check-in kontuarı, gidiş katında dört, geliş katında toplam yedi bagaj bantı bulunmaktadır.
Yıldız şeklindeki terminalin gidiş katında self-servis ve alakart restoranların yanı sıra uluslararası kahve ve fast-food zincirleri bulunmaktadır. Yiyecek içecek noktaları BTA tarafından işletilmektedir. Terminalde Garanti, Akbank ve THY’nin loungları bulunmaktadır. Ayrıca bir geliş katında mescit ile kayıp eşya büroları yer almaktadır.
Tüm uçuşların %75’i THY tarafından gerçekleştirilmektedir. Onur Air %14, Atlasglobal %8 paya sahiptir.
Güvenlik kontrolü sonrasında sigara içilebilecek bir teras alanı bulunmaktadır.
Dış Hatlar terminali
1997’deki YİD ihalesinin ardından TAV tarafından inşa edilen ve 2000’de hizmete açılan terminal, aradan geçen sürede iki kez genişletilerek bugünkü halini almıştır. THY’nin uçuşlardaki payı %68, Lufthansa’nın da %27’dir.
34 köprü, 224 check-in kontuarı, geliş katında 11 bagaj bantı bulunmaktadır. Uzun bir dikdörtgen şeklinde olan terminalde döviz bürosu, eczane, mescit bulunmaktadır.
Uluslararası kahve ve fast-food zincirlerinin yanı sıra farklı ülke mutfaklarına odaklanan alakart restoranlar ve kafelerle terminalde geniş bir yiyecek içecek yelpazesi sunulmaktadır.
Pasaport kontrolü sonrasında sigara içilebilecek bir teras alanı bulunmaktadır.
Duty-free
Dünyanın en büyük 16. gümrüksüz satış mağazaları işletmesine sahip olan olan Atatürk Havalimanı’nda, gidiş katında 4 bin 613, geliş katında da 1 437 metrekare olmak üzere toplam 6 bin 50 metrekarelik mağaza alanı yer almaktadır. Mağazalar TAV Havalimanları ve Unifree ortaklığıyla kurulan ATÜ Duty-Free tarafından işletilmektedir. Mağazalarda parfüm & kozmetik, içki, sigara, tütün, puro, çikolata, şekerleme, kahve, çay, aksesuar ve oyuncak satılmaktadır.
TAV Galeri İstanbul
Dış Hatlar terminali içinde pasaport kontrolü öncesinde G ve H kontuarları arasında bir sergi alanı yer almaktadır. Sergi alanında yıl boyunca fotoğraf, resim ve benzeri alanlarda projeler yolcularla buluşmaktadır.
Kargo terminali
Dış hatlar terminalinin hizmete girmesi ile birlikte, mevcut C Terminali, limanın kargo terminaline olan ihtiyacı nedeniyle kargoya dönüştürülmüş ve depreme karşı güçlendirilerek, 2002’de kargo servisini işleten firmalara antrepo ve depo olarak kullanılmak amacıyla tahsis edilmiştir.
Genel Havacılık terminali
Havalimanının kuzey batısında yer alan terminal özel jetlerle hava taksilere hizmet vermektedir. Terminalde gümrük ve pasaport işlemleri yapılabilmektedir. İş insanlarının yanı sıra pek çok ünlü sanatçı da 2006’da hizmete giren bu terminali kullanmaktadır.
Hava yolları ve uçuş noktaları
Atatürk Havalimanı’ndan son kargo uçuşu da 5 Şubat 2022 tarihinde gerçekleşmiştir. Sonraki ticari ve kargo uçuşları İstanbul Havalimanı’ndan yapılmaya devam edilmektedir.
Havalimanını işleten TAV Havalimanları’nın yönetim binaları havalimanı arazisi içerisinde yer almaktadır. VIP Terminali’nin yanında yer alan binaya ulaşım havalimanı ana kapısı kullanılmadan, dışarıdan oluşturulan yol üzerinden sağlanmaktadır.
Mülki İdare Amirliği ve bağlı kuruluşların ofisleri, yabancı diplomatlar, devlet ve hükûmet başkanlarının ağırlandığı devlet konukevi, havalimanı camisi, Jandarma Koruma Bölük Komutanlığı binası da havalimanı arazisi içerisinde yer almaktadır.
Bakırköy Kaymakamlığı ve Bakırköy İlçe Emniyet Müdürlüğü 2019 İstanbul Depremi’nden sonra binaları Havalimanı’na taşınmıştır.
2020 yılında COVID-19 pandemisi nedeniyle Havalimanı arazasine Prof. Dr. Murat Dilmener Acil Durum Hastanesi açılmıştır. Hastanenin açılması sebebiyle 35L/R pistleri kullanım dışı kalmıştır.
