İsviçre’nin Lockheed Martin’den F-35 savaş uçakları tedarik etme kararı, başlangıçta öngörülenden çok daha yüksek maliyetlerle karşı karşıya kalmasıyla İsviçre’de büyük bir iç sorgulamaya yol açtı. Bern yönetiminin, ABD ile imzaladığı savunma anlaşmasındaki beklenmedik mali artışlar ve bu durumun ulusal güvenlik stratejileri üzerindeki potansiyel etkileri, ülkeyi ciddi bir tedarik kriziyle yüzleştirdi.
Başlangıçtaki Anlaşma ve Beklenmedik Artış
İsviçre’nin ilk planı, 6 milyar İsviçre frangı (yaklaşık 7,55 milyar ABD Doları) sabit fiyatla 36 adet F-35A savaş uçağı almaktı. Bu kapsamlı tedarik anlaşması, 2021’de alınan karar ve Eylül 2022’de parlamento onayının ardından ABD ile imzalanan sözleşmeyle kesinleşti. Anlaşma sadece uçakları değil, aynı zamanda lojistik destek, eğitim programları, mühimmat ve gerekli altyapı yatırımlarını da içeriyordu. Teslimatların 2027 ile 2030 yılları arasında tamamlanması hedefleniyordu.
Ancak, Ağustos ayında İsviçre hükümeti, ABD ile yapılan görüşmeler sonucunda sabit bir fiyat belirlenemediğini duyurdu. İsviçre hükümetinin tahminlerine göre, bu anlaşmanın maliyeti başlangıçta planlanandan 650 milyon İsviçre frangı (817 milyon ABD Doları) ile 1,3 milyar İsviçre frangı (1,63 milyar ABD Doları) arasında daha pahalıya mal olacağı açıklandı. İsviçre Savunma Bakanlığı’nın tedarik ofisi Armasuisse, bu maliyet artışının temel nedenleri olarak enflasyon, artan hammadde fiyatları ve tedarik zinciri kesintilerini gösterdi. Pentagon da, Trump yönetiminin uyguladığı tarifelerin de jet başına maliyetleri artırdığını belirtti.
Kamuoyu ve Siyasi Tepkiler
Bu maliyet artışı, 2020’de referandumla kıl payı onaylanan anlaşmaya karşı çıkan siyasi partiler arasında yeni bir referandum çağrısını da beraberinde getirdi. İsviçreli sosyal demokratların eş başkanının da belirttiği gibi, “halkın satın almayı durdurabilmesi için” bir referandum talebi gündeme geldi.
ABD’nin İsviçre’ye uyguladığı yüksek gümrük vergileri (%39) de zaten var olan siyasi güvensizliği artırmış durumda. İsviçre’nin Federal Konseyi, bu cezalandırıcı önlemlerden duyduğu “büyük üzüntüyü” dile getirerek ABD ticaret politikasına yönelik eleştirilerde bulundu.
Durum Tespiti ve Alternatifler
Bu gelişmeler üzerine, İsviçre Savunma Bakanlığı, F-35 tedarik sürecinde yaşanan aksaklıkları araştırmak üzere bir parlamento komisyonu oluşturdu. Savunma sözcüsü Kaj-Gunnar Sievert, komisyonun ABD ile yaşanan “yanlış anlaşılmaların” nedenlerini inceleyeceğini belirtti. Komisyonun Kasım ayına kadar bir rapor sunması bekleniyor.
Ayrıca, Savunma Bakanlığı tarafından kurulan ayrı bir çalışma grubu da gelecekteki hava savunma ihtiyaçları doğrultusunda askeri stratejilerin nasıl şekillendirileceğine dair önerilerde bulunacak. Ancak Sievert, sözleşmeden tamamen çıkılıp farklı bir uçak tedarik edilmesi veya tedarik sürecinin sıfırdan başlatılması gibi seçeneklerin değerlendirilmediğini vurguladı. Bu bağlamda, daha az sayıda uçak satın alma seçeneğinin masada olduğu ve çalışma grubunun 2017’de hazırlanan savaş uçağı teknik özelliklerini yeniden gözden geçirerek filonun büyüklüğünü de değerlendireceği belirtildi.
