Büyük Britanya Demiryolları (GBR), yeni tren filolarının temininde kiralama yöntemini varsayılan model olmaktan çıkarıyor. İngiltere Ulaştırma Bakanlığı ile DfT Operator Limited tarafından yayımlanan Demiryolu Araçları ve Altyapı Stratejisi’ne göre, yeni filolarda kiralama, doğrudan kamu mülkiyeti ve diğer finansman modelleri karşılaştırılacak.
GBR, yapılacak değerlendirmelerde en uygun sonucun kamu mülkiyetini işaret etmesi halinde trenlerin satın alınmasına yönelecek. Strateji, özel demiryolu araçları şirketlerinin sunduğu kiralama modelini tamamen dışlamazken, kamu mülkiyetinin ulusal ölçekte işletilen bir filo üzerinde daha doğrudan kontrol sağlayabileceğine dikkat çekiyor.
Kiralama Modeli Milyarlarca Sterlinlik Maliyet Oluşturdu
İngiltere’de özelleştirme sonrasında yolcu trenlerinin büyük bölümü demiryolu araçları şirketlerine ait oldu ve işletmecilere kiralandı. Ulaştırma Bakanlığı, trenlerin kiralanması ve bakımının yıllık maliyetinin 4 milyar sterlinin üzerinde olduğunu belirtiyor.
Demiryolu ve Karayolu Ofisi’nin (ORR) Nisan 2024-Mart 2025 dönemine ilişkin verilerine göre, imtiyazlı yolcu taşımacılığı şirketlerinin demiryolu araçlarına yönelik toplam harcaması 4,1 milyar sterlin oldu. Bunun 2,7 milyar sterlinini tren kiralama, 1,5 milyar sterlinini ise bakım giderleri oluşturdu.
Aynı dönemde demiryolu araçları şirketlerinin toplam geliri 1,3 milyar sterlin, toplam harcaması 1 milyar sterlin olarak kaydedildi. Şirketlerin net kâr marjı yüzde 18,5 olurken, hissedarlara yapılan temettü ödemeleri 275 milyon sterline ulaştı.
Mevcut Kiralamalar Devam Edecek
Yeni strateji mevcut kira sözleşmelerinin sonlandırılmasını öngörmüyor. Mevcut filoların önemli bölümünün kiralık olarak kalması beklenirken, GBR kira uzatmaları, trenlerin yenilenmesi, kullanım ömrünün artırılması ve filoların yeniden konumlandırılması gibi kararları ulusal bir portföy yaklaşımıyla ele alacak.
Stratejide ayrıca tren kiralama şirketlerinin özel sermaye ve varlık yönetimi konusundaki uzmanlığının dikkate alındığı belirtiliyor. Buna karşın kamu mülkiyetinin, ulusal bir sistem olarak işletilecek filonun yönetiminde daha doğrudan kontrol sağlayabileceği değerlendiriliyor.
Yeni Trenlerde Kamu Mülkiyeti Seçeneği Öne Çıkıyor
GBR’nin yapacağı değerlendirmelerde yalnızca satın alma maliyetleri dikkate alınmayacak. Trenlerin tüm yaşam döngüsü boyunca oluşturacağı maliyet ve değer, teslimat süreci, risklerin paylaşımı, operasyonel esneklik ve GBR’nin trenleri etkin biçimde yönetebilme kapasitesi de incelenecek.
Strateji kapsamında ilk olarak hangi filonun satın alma yöntemiyle temin edileceği veya kamu mülkiyetine geçirileceği ise açıklanmadı. Ulaştırma Bakanlığı, trenlerin satın alınmasının bazı durumlarda yolcular ve vergi mükellefleri açısından maliyet avantajı sağlayabileceğini belirtiyor.
Yaklaşık 4 Bin Dizel Vagonun Değiştirilmesi Planlanıyor
İngiliz demiryolu ağındaki mevcut filonun önemli bir bölümünün önümüzdeki dönemde yenilenmesi veya kullanım ömrünün uzatılması gerekiyor. Stratejiye göre bugün alınacak yeni trenler, demiryolu sisteminin önümüzdeki 35-40 yıllık dönemini şekillendirecek.
Önümüzdeki yıllarda yaklaşık 4 bin dizel ve dizel-hibrit yolcu vagonunun kullanım ömrünün sona ermesi bekleniyor. GBR, bu araçların önemli bölümünün bataryalı elektrikli çoklu ünitelerle değiştirilmesini planlıyor. Bunun için elektriksiz hatların yaklaşık dörtte birinde hedefli elektrifikasyon veya eşdeğer şarj altyapısı oluşturulması öngörülüyor.
Yeni yaklaşım, Transpennine Güzergahı İyileştirmesi kapsamında Alstom’a verilen yaklaşık 1 milyar sterlin değerindeki, İngiltere’de üretilecek bataryalı tren siparişinin ardından geliyor.
Yeni Filolar Dört Ana Ailede Toplanacak
GBR, yeni trenlerin tedarikinde bireysel işletmecilerin ayrı ayrı sipariş vermesi yerine merkezi alıcı olacak. Siparişlerin şehirlerarası, bölgesel ekspres, banliyö ve metro hizmetlerine yönelik az sayıda “filo ailesi” altında birleştirilmesi planlanıyor.
Şehirlerarası trenlerde uzun mesafeli yolculuklara uygun konfor, bagaj ve bisiklet alanları ile yiyecek-içecek hizmetleri öne çıkacak. Bölgesel ekspres trenler şehir, kasaba ve kırsal bölgeleri birbirine bağlayan orta ve uzun mesafeli seferlere hizmet verecek.
Banliyö filolarında hızlı yolcu inişi ve binişi, oturma ve ayakta seyahat alanlarının dengelenmesi hedeflenirken, metro tipi trenlerde yoğun ve sık seferlere uygun iç tasarım tercih edilecek.
Bakım Modeli De Değişebilir
Yeni stratejinin bir diğer başlığını trenlerin bakım süreçleri oluşturuyor. GBR, üreticilerin yeni filoları ilk yıllarda desteklemesini öngörmekle birlikte, uzun vadeli bakımın varsayılan olarak üretici tarafından yapılmasını planlamıyor.
Kurum, teknik dokümantasyona, teşhis araçlarına ve yazılımlara erişim sağlayarak ilerleyen dönemde bakım hizmetlerinin üretici, üçüncü taraf şirketler veya kendi personeli tarafından yürütülmesi arasında seçim yapabilecek.
Yeni filo ve altyapı planının üreticilere gelecekteki tren ve altyapı ihtiyaçları konusunda daha uzun vadeli bir görünüm sunması bekleniyor. Ayrıca 1 Ocak 2027’den itibaren GBR ve merkezi hükümet kurumlarının 5 milyon sterlin ve üzerindeki alımlarda sosyal değere en az yüzde 20 ağırlık vermesi planlanıyor.
